సింధు & హరప్పా నాగరికత

1. సింధు లోయ నాగరికత అంటే ఏమిటి?

సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 మధ్యకాలంలో భారత ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతంలో అభివృద్ధి చెందిన గొప్ప పట్టణ నాగరికతను సింధు లోయ నాగరికత అంటారు.

దీనిని హరప్పా నాగరికత అని కూడా పిలుస్తారు.

ఈ నాగరికతకు సంబంధించిన మొదటి ముఖ్యమైన తవ్వకాలు హరప్పా ప్రాంతంలో జరిగాయి. అందుకే దీనిని హరప్పా నాగరికత అని కూడా అంటారు.

ముఖ్యమైన విషయం

సింధు లోయ నాగరికత = హరప్పా నాగరికత

రెండు పేర్లు సాధారణంగా ఒకే నాగరికతను సూచిస్తాయి.

2. సింధు నాగరికత కాలం

సింధు నాగరికతను సాధారణంగా మూడు దశలుగా విభజిస్తారు.

1. ప్రారంభ హరప్పా దశ

క్రీ.పూ. 3300–2600

ఈ దశలో గ్రామీణ నివాసాలు క్రమంగా అభివృద్ధి చెంది పట్టణ సంస్కృతికి పునాది ఏర్పడింది.

2. పరిపక్వ హరప్పా దశ

క్రీ.పూ. 2600–1900

ఇది సింధు నాగరికత యొక్క అత్యున్నత దశ.

ఈ సమయంలో:

·     పెద్ద పట్టణాలు

·     ప్రణాళికాబద్ధమైన వీధులు

·     డ్రైనేజీ వ్యవస్థ

·     వాణిజ్యం

·     ప్రమాణీకరించిన బరువులు

·     ముద్రలు

·     కళలు

అభివృద్ధి చెందాయి.

3. అనంతర హరప్పా దశ

క్రీ.పూ. 1900–1300

ఈ దశలో పెద్ద పట్టణాల ప్రాముఖ్యత తగ్గి, అనేక ప్రాంతాల్లో చిన్న నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి.

పరీక్షలో గుర్తుంచుకోవాలి

పరిపక్వ హరప్పా దశ → క్రీ.పూ. 2600–1900

3. సింధు నాగరికతను ఎవరు కనుగొన్నారు?

సింధు నాగరికత ఒకే వ్యక్తి చేసిన ఒకే ఆవిష్కరణ కాదు. వివిధ పురావస్తు తవ్వకాల ద్వారా ఇది క్రమంగా వెలుగులోకి వచ్చింది.

హరప్పా

1921లో దయారామ్ సహాని ఆధ్వర్యంలో హరప్పాలో తవ్వకాలు జరిగాయి.

మొహెంజొదారో

1922లో ఆర్.డి. బెనర్జీ మొహెంజొదారో ప్రాంతంలో ముఖ్యమైన తవ్వకాలు చేపట్టారు.

జాన్ మార్షల్

సర్ జాన్ మార్షల్ భారత పురావస్తు శాఖ డైరెక్టర్ జనరల్‌గా ఉన్న సమయంలో సింధు నాగరికతపై పరిశోధనలు విస్తృతంగా జరిగాయి.

పరీక్ష కోసం

·     హరప్పా – దయారామ్ సహాని – 1921

·     మొహెంజొదారో – ఆర్.డి. బెనర్జీ – 1922

·     జాన్ మార్షల్ – సింధు నాగరికత పరిశోధనలో ముఖ్య పాత్ర

4. సింధు నాగరికత విస్తీర్ణం

సింధు నాగరికత కేవలం సింధు నది లోయకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు.

ఇది ప్రస్తుత:

·     పాకిస్తాన్

·     పంజాబ్

·     హర్యానా

·     రాజస్థాన్

·     గుజరాత్

·     పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్

·     జమ్మూ ప్రాంతం

·     మహారాష్ట్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలు

వరకు విస్తరించింది.

నాలుగు దిశల్లో ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు

దిశ	ప్రదేశం
ఉత్తరం	మాండా
దక్షిణం	దైమాబాద్
తూర్పు	ఆలం‌గీర్‌పూర్
పశ్చిమం	సుట్కాగెన్‌డోర్

గుర్తుంచుకునే ట్రిక్

ఉత్తరం – మాండా
దక్షిణం – దైమాబాద్
తూర్పు – ఆలం‌గీర్‌పూర్
పశ్చిమం – సుట్కాగెన్‌డోర్

5. ముఖ్యమైన సింధు నాగరికత ప్రదేశాలు

ఇది పోటీ పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యమైన టాపిక్.

ప్రదేశం	ప్రస్తుత ప్రాంతం	ముఖ్యమైన అంశం
హరప్పా	పాకిస్తాన్	రావి నది, పట్టణ నిర్మాణం
మొహెంజొదారో	పాకిస్తాన్	గ్రేట్ బాత్
లోథాల్	గుజరాత్	డాక్‌యార్డ్
ధోలవీర	గుజరాత్	నీటి నిర్వహణ
కాలిబంగన్	రాజస్థాన్	దున్నిన పొలం
రాఖీగఢి	హర్యానా	ప్రముఖ హరప్పా ప్రదేశం
చన్హుదారో	పాకిస్తాన్	పూసల తయారీ
బనావలి	హర్యానా	హరప్పా సంస్కృతి
సుర్‌కోటడా	గుజరాత్	గుర్రం అవశేషాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు
ఆలం‌గీర్‌పూర్	ఉత్తరప్రదేశ్	తూర్పు విస్తీర్ణం
మాండా	జమ్మూ ప్రాంతం	ఉత్తర విస్తీర్ణం
సుట్కాగెన్‌డోర్	బలూచిస్తాన్	పశ్చిమ విస్తీర్ణం
దైమాబాద్	మహారాష్ట్ర	దక్షిణ విస్తీర్ణం

 

6. హరప్పా

హరప్పా ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని పంజాబ్ ప్రాంతంలో, రావి నది సమీపంలో ఉంది.

ఇక్కడ:

·     పట్టణ నిర్మాణాలు

·     ముద్రలు

·     సమాధులు

·     ఇటుక నిర్మాణాలు

·     ధాన్యాగారాలుగా భావించిన నిర్మాణాలు

లభించాయి.

ముఖ్యమైన ప్రశ్న

హరప్పా ఏ నది ఒడ్డున ఉంది?

జవాబు: రావి నది

7. మొహెంజొదారో

మొహెంజొదారో ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని సింధ్ ప్రాంతంలో ఉంది.

మొహెంజొదారో అనే పదాన్ని సాధారణంగా "మృతుల దిబ్బ" అని అర్థం చేసుకుంటారు.

ఇది సింధు నాగరికతలోని అత్యంత ముఖ్యమైన పట్టణాలలో ఒకటి.

ఇక్కడ లభించినవి

·     గ్రేట్ బాత్

·     కాంస్య నర్తకి

·     పశుపతి ముద్ర

·     గడ్డం ఉన్న పురుషుడి శిల్పం

·     డ్రైనేజీ వ్యవస్థ

·     బావులు

·     ఇటుక నిర్మాణాలు

8. గ్రేట్ బాత్

మొహెంజొదారోలో లభించిన గ్రేట్ బాత్ సింధు నాగరికతలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ నిర్మాణం.

ఇది పెద్ద సామూహిక స్నానపు కొలను.

దీనిని మతపరమైన లేదా సామూహిక స్నానానికి ఉపయోగించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

పరీక్షలో

గ్రేట్ బాత్ → మొహెంజొదారో

ఈ జంటను తప్పకుండా గుర్తుంచుకోవాలి.

9. లోథాల్

లోథాల్ గుజరాత్‌లో ఉంది.

ఇది సముద్ర వాణిజ్యానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన కేంద్రంగా భావించబడుతుంది.

ఇక్కడ డాక్‌యార్డ్‌గా గుర్తించబడిన నిర్మాణం ఉంది.

ఇక్కడ:

·     పూసలు

·     ముద్రలు

·     బరువులు

·     వాణిజ్య ఆధారాలు

కూడా లభించాయి.

పరీక్షలో

లోథాల్ → డాక్‌యార్డ్

10. ధోలవీర

ధోలవీర గుజరాత్‌లోని కచ్ ప్రాంతంలో ఉంది.

ఇది ముఖ్యంగా నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఇక్కడ:

·     రిజర్వాయర్లు

·     నీటి కాలువలు

·     నీటి నిల్వ నిర్మాణాలు

·     ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణ విభజన

కనిపించాయి.

పరీక్షలో

ధోలవీర → నీటి నిర్వహణ

11. కాలిబంగన్

కాలిబంగన్ ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లో ఉంది.

ఇక్కడ లభించిన ముఖ్యమైన ఆధారాలు:

దున్నిన పొలం

ప్రాచీన వ్యవసాయ పద్ధతులకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఆధారం ఇక్కడ లభించింది.

అగ్నివేదికలు

అగ్నివేదికలుగా భావించే నిర్మాణాలు కూడా ఇక్కడ లభించాయి.

పరీక్షలో

కాలిబంగన్ → దున్నిన పొలం

12. రాఖీగఢి

రాఖీగఢి హర్యానాలో ఉంది.

ఇది భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన హరప్పా పురావస్తు ప్రదేశాలలో ఒకటి.

ఇక్కడ:

·     నివాస ప్రాంతాలు

·     సమాధులు

·     మట్టి పాత్రలు

·     నిర్మాణ అవశేషాలు

·     ఇతర హరప్పా సంస్కృతి ఆధారాలు

లభించాయి.

13. చన్హుదారో

చన్హుదారో ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లో ఉంది.

ఇది ముఖ్యంగా పూసల తయారీ మరియు చేతివృత్తులకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

పరీక్షలో

చన్హుదారో → పూసల తయారీ

14. పట్టణ ప్రణాళిక

సింధు నాగరికత యొక్క అత్యంత గొప్ప లక్షణం పట్టణ ప్రణాళిక.

వారి పట్టణాలు ముందుగానే ప్రణాళిక ప్రకారం నిర్మించబడ్డాయి.

ప్రధాన లక్షణాలు

·     నిటారుగా ఉన్న వీధులు

·     ఒకదానిని మరొకటి లంబంగా కలిసే రోడ్లు

·     నివాస ప్రాంతాలు

·     ఎత్తైన కోట ప్రాంతం

·     దిగువ పట్టణం

·     ప్రజా భవనాలు

·     బావులు

·     డ్రైనేజీ కాలువలు

ఇవి వారి పట్టణ నిర్వహణలో ఉన్న ఉన్నత స్థాయిని చూపిస్తాయి.

15. కోట ప్రాంతం మరియు దిగువ పట్టణం

చాలా హరప్పా పట్టణాల్లో రెండు ప్రధాన భాగాలు కనిపిస్తాయి.

కోట ప్రాంతం

ఎత్తైన ప్రాంతంలో నిర్మించబడిన భాగం.

ఇక్కడ కొన్ని ముఖ్యమైన ప్రజా భవనాలు ఉండేవి.

దిగువ పట్టణం

సాధారణ ప్రజల నివాస ప్రాంతంగా భావిస్తారు.

అయితే ప్రతి హరప్పా పట్టణంలో ఇదే నమూనా తప్పనిసరిగా ఉండేదని చెప్పలేం.

16. డ్రైనేజీ వ్యవస్థ

సింధు నాగరికతలోని డ్రైనేజీ వ్యవస్థ ప్రపంచంలోని ప్రాచీన పట్టణ నాగరికతలలో అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన వాటిలో ఒకటి.

ఇళ్ల నుంచి వచ్చే మురుగునీరు:

ఇంటి కాలువ → వీధి కాలువ → ప్రధాన కాలువ

వైపు వెళ్లేది.

కొన్ని కాలువలను శుభ్రం చేయడానికి వీలుగా నిర్మించారు.

ఎందుకు ముఖ్యమైనది?

దీనివల్ల హరప్పా ప్రజలు:

·     పారిశుధ్యానికి

·     పట్టణ పరిశుభ్రతకు

·     ప్రజారోగ్యానికి

ప్రాధాన్యత ఇచ్చినట్లు తెలుస్తుంది.

పరీక్షలో

అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన డ్రైనేజీ వ్యవస్థ → హరప్పా నాగరికత

17. ఇళ్ల నిర్మాణం

హరప్పా ప్రజలు ఇటుకలతో ఇళ్లు నిర్మించారు.

చాలా ఇళ్లలో:

·     గదులు

·     ప్రాంగణం

·     స్నానపు ప్రదేశం

·     డ్రైనేజీకి అనుసంధానం

·     బావులు

ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

కొన్ని పెద్ద ఇళ్లకు, చిన్న ఇళ్లకు తేడా కనిపిస్తుంది.

దీని ఆధారంగా సామాజిక మరియు ఆర్థిక స్థాయిల్లో కొంత తేడా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

18. ఇటుకల వినియోగం

హరప్పా ప్రజలు:

·     మట్టి ఇటుకలు

·     కాల్చిన ఇటుకలు

ఉపయోగించారు.

కాల్చిన ఇటుకల వినియోగం ముఖ్యంగా:

·     డ్రైనేజీ

·     స్నానాల ప్రదేశాలు

·     కొన్ని నిర్మాణాలు

లో కనిపిస్తుంది.

ఇటుకల పరిమాణాల్లో ప్రమాణీకరణ ఉండటం వారి సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

19. వ్యవసాయం

హరప్పా ప్రజల ప్రధాన ఆర్థిక కార్యకలాపాలలో వ్యవసాయం ఒకటి.

వారు పండించిన పంటలు:

·     గోధుమ

·     బార్లీ

·     పప్పుధాన్యాలు

·     నువ్వులు

·     ఆవాలు

·     పత్తి

వంటి పంటలు.

పత్తి

ప్రాచీన కాలంలో పత్తి వినియోగానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఆధారాలు హరప్పా నాగరికతలో లభించాయి.

అందుకే:

హరప్పా నాగరికత → ప్రాచీన పత్తి వినియోగానికి ముఖ్యమైన ఆధారాలు

అని గుర్తుంచుకోవచ్చు.

20. పశుపోషణ

హరప్పా ప్రజలు వ్యవసాయంతో పాటు పశుపోషణ కూడా చేసేవారు.

వారు పెంచిన జంతువులు:

·     ఆవు

·     ఎద్దు

·     గేదె

·     గొర్రె

·     మేక

·     పంది

·     కుక్క

మొదలైనవి.

ఎద్దులు వ్యవసాయం మరియు రవాణాలో ముఖ్యమైనవి.

21. గుర్రం

హరప్పా నాగరికతలో గుర్రానికి సంబంధించిన ఆధారాలు పరిమితంగా మరియు వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి.

సుర్‌కోటడా ప్రాంతంలో గుర్రం అవశేషాలకు సంబంధించిన వాదనలు ఉన్నాయి.

అందువల్ల పోటీ పరీక్షల్లో:

హరప్పా నాగరికతలో గుర్రానికి సంబంధించిన ఆధారాలు పరిమితమైనవి/వివాదాస్పదమైనవి

అని గుర్తుంచుకోవడం మంచిది.

22. వాణిజ్యం

హరప్పా ప్రజలు భారత ఉపఖండంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో పాటు విదేశీ ప్రాంతాలతో కూడా వాణిజ్యం చేసేవారు.

వారి వాణిజ్య సంబంధాలు:

·     మెసొపొటేమియా

·     పర్షియన్ గల్ఫ్ ప్రాంతం

·     మధ్య ఆసియా

వరకు ఉన్నట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

మెసొపొటేమియా గ్రంథాల్లో Meluhha అనే ప్రాంతం ప్రస్తావించబడింది. చాలామంది పరిశోధకులు దీనిని హరప్పా ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తారు.

23. వాణిజ్య వస్తువులు

హరప్పా ప్రజలు వివిధ వస్తువులను మార్పిడి చేసేవారు.

వాటిలో:

·     పూసలు

·     ఆభరణాలు

·     పత్తి వస్త్రాలు

·     మట్టి పాత్రలు

·     లోహ వస్తువులు

·     విలువైన రాళ్లు

·     శంఖ వస్తువులు

ముఖ్యమైనవి.

24. బరువులు మరియు కొలతలు

హరప్పా నాగరికతలో ప్రమాణీకరించిన బరువులు మరియు కొలతలకు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

ఇది వాణిజ్య వ్యవస్థ బాగా అభివృద్ధి చెందిందని సూచిస్తుంది.

పరీక్షలో

ప్రమాణీకరించిన బరువులు → హరప్పా నాగరికత

25. ముద్రలు

హరప్పా నాగరికతలో ముద్రలు చాలా ముఖ్యమైనవి.

చాలా ముద్రలు స్టియాటైట్ అనే రాయితో తయారు చేయబడ్డాయి.

వాటిపై:

·     జంతువులు

·     చిహ్నాలు

·     లిపి

కనిపిస్తాయి.

26. ఏకశృంగి ముద్ర

హరప్పా నాగరికతలో ప్రసిద్ధ ముద్రలలో ఏకశృంగి జంతువు (Unicorn) ముద్ర ముఖ్యమైనది.

ఇది నిజమైన ఏకశృంగి జంతువు అని కాదు. ముద్రపై కనిపించే ఒక ప్రత్యేక జంతు ఆకృతి.

27. హరప్పా లిపి

హరప్పా ప్రజలకు లిపి ఉన్నట్లు పురావస్తు ఆధారాలు స్పష్టంగా చూపుతున్నాయి.

ఈ లిపి:

·     ముద్రలపై

·     మట్టి పాత్రలపై

·     ఇతర వస్తువులపై

కనిపిస్తుంది.

అత్యంత ముఖ్యమైన విషయం

హరప్పా లిపి ఇప్పటికీ పూర్తిగా చదవబడలేదు.

దీనిని డీకోడ్ చేయడం చరిత్ర పరిశోధనలో ఇంకా ఒక ముఖ్యమైన సమస్య.

28. హరప్పా లిపి దిశ

హరప్పా లిపి సాధారణంగా కుడి నుంచి ఎడమకు వ్రాయబడినట్లు అనేక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

కొన్ని శాసనాల్లో మారే దిశకు సంబంధించిన లక్షణాలు కూడా కనిపిస్తాయి.

పరీక్షలో

హరప్పా లిపి → పూర్తిగా డీకోడ్ కాలేదు

అనే అంశం అత్యంత ముఖ్యమైనది.

29. మత విశ్వాసాలు

హరప్పా ప్రజల మతం గురించి మనకు ప్రత్యక్ష గ్రంథాలు లేవు.

కాబట్టి వారి మతాన్ని తెలుసుకోవడానికి:

·     ముద్రలు

·     విగ్రహాలు

·     సమాధులు

·     చెట్ల/జంతువుల చిత్రాలు

·     నిర్మాణాలు

వంటి పురావస్తు ఆధారాలపై ఆధారపడాలి.

30. మాతృదేవత ఆరాధన

కొన్ని స్త్రీ ఆకారపు మట్టి విగ్రహాలు లభించాయి.

వాటిని గతంలో మాతృదేవత ఆరాధనకు సంబంధించినవిగా భావించారు.

అయితే అన్ని స్త్రీ విగ్రహాలు తప్పనిసరిగా దేవతలవే అని చెప్పడానికి ఖచ్చితమైన ఆధారం లేదు.

పరీక్షలో

మాతృదేవత ఆరాధనకు సంబంధించిన ఆధారాలు → స్త్రీ ఆకారపు మట్టి విగ్రహాలు

31. పశుపతి ముద్ర

మొహెంజొదారోలో ఒక ప్రసిద్ధ ముద్ర లభించింది.

దానిలో:

·     మధ్యలో ఒక మానవాకార వ్యక్తి

·     చుట్టూ జంతువులు

కనిపిస్తాయి.

దీనిని పశుపతి ముద్ర అని పిలుస్తారు.

ఈ ఆకృతిని కొంతమంది పరిశోధకులు తరువాతి కాలంలోని శివుని పశుపతి రూపంతో పోల్చారు.

కానీ ఆ వ్యక్తి శివుడే అని ఖచ్చితంగా నిర్ధారించబడలేదు.

32. చెట్లు మరియు జంతువుల ప్రాముఖ్యత

హరప్పా ముద్రల్లో వివిధ జంతువుల చిత్రాలు కనిపిస్తాయి.

ఉదాహరణకు:

·     ఎద్దు

·     ఏనుగు

·     ఖడ్గమృగం

·     పులి

·     ఏకశృంగి ఆకృతి

పీపల్ చెట్టుకు కూడా కొంత మతపరమైన ప్రాముఖ్యత ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

33. కళలు

హరప్పా ప్రజలు కళలలో మంచి నైపుణ్యం కలిగి ఉన్నారు.

వారి కళలో:

·     శిల్పాలు

·     కాంస్య విగ్రహాలు

·     మట్టి బొమ్మలు

·     ముద్రలు

·     ఆభరణాలు

ముఖ్యమైనవి.

34. కాంస్య నర్తకి

మొహెంజొదారోలో లభించిన కాంస్య నర్తకి హరప్పా కళకు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.

ఇది కాంస్యంతో తయారు చేయబడింది.

దీనిని Lost-wax technique ద్వారా తయారు చేసినట్లు భావిస్తారు.

పరీక్షలో

కాంస్య నర్తకి → మొహెంజొదారో

35. Priest-King శిల్పం

మొహెంజొదారోలో ఒక గడ్డం ఉన్న పురుషుడి రాతి శిల్పం లభించింది.

దీనిని సాధారణంగా Priest-King అని పిలుస్తారు.

అయితే అతను నిజంగా పూజారి లేదా రాజు అని నిర్ధారించడానికి ఆధారాలు లేవు.

అందువల్ల:

Priest-King అనేది పురావస్తు పరిశోధనలో ఉపయోగించే పేరు మాత్రమే.

36. ఆభరణాలు

హరప్పా ప్రజలు ఆభరణాలను విస్తృతంగా ఉపయోగించారు.

వారు:

·     బంగారం

·     వెండి

·     రాగి

·     కాంస్యం

·     శంఖం

·     విలువైన రాళ్లు

·     పూసలు

ఉపయోగించారు.

పురుషులు మరియు మహిళలు ఇద్దరూ ఆభరణాలు ధరించి ఉండవచ్చని పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

37. వస్త్రధారణ

హరప్పా ప్రజలకు పత్తి వినియోగం తెలిసినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

వారు:

·     పత్తి

·     ఉన్ని

వంటి పదార్థాలను ఉపయోగించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

కొన్ని శిల్పాలు మరియు వస్తువుల ద్వారా వారి వస్త్రధారణ గురించి కొంత సమాచారం లభిస్తుంది.

38. రవాణా

హరప్పా ప్రజలు:

·     ఎద్దుల బండ్లు

·     పడవలు

·     నదీ మార్గాలు

·     సముద్ర మార్గాలు

ఉపయోగించినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

లోథాల్‌లోని డాక్‌యార్డ్‌గా భావించే నిర్మాణం వారి సముద్ర వాణిజ్య నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది.

39. లోహాల వినియోగం

హరప్పా ప్రజలకు వివిధ లోహాల గురించి పరిజ్ఞానం ఉంది.

వారు:

·     రాగి

·     కాంస్యం

·     బంగారం

·     వెండి

ఉపయోగించారు.

ముఖ్యమైన విషయం

హరప్పా నాగరికతను సాధారణంగా కాంస్యయుగ నాగరికతగా పరిగణిస్తారు.

40. ఇనుము వినియోగం

హరప్పా నాగరికతలో ఇనుము విస్తృతంగా ఉపయోగించినట్లు ఆధారాలు లేవు.

అందువల్ల:

హరప్పా నాగరికత = కాంస్యయుగం

అని గుర్తుంచుకోవడం మంచిది.

41. సామాజిక జీవితం

హరప్పా సమాజంలో వివిధ వృత్తులు ఉండేవి.

ఉదాహరణకు:

·     రైతులు

·     వ్యాపారులు

·     చేతివృత్తిదారులు

·     లోహకారులు

·     పూసల తయారీదారులు

·     మట్టి పాత్రల తయారీదారులు

వంటి వృత్తులు ఉండేవి.

పట్టణాల్లో ఇళ్ల పరిమాణం, నిర్మాణంలో తేడాలు కనిపించడం వల్ల ఆర్థిక స్థాయిల్లో తేడాలు ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

42. రాజకీయ వ్యవస్థ

హరప్పా ప్రజలను ఎవరు పాలించారు అనే విషయం ఇప్పటికీ పూర్తిగా స్పష్టంగా తెలియదు.

రాజుల పేర్లు చెప్పే శాసనాలు మనకు లభించలేదు.

అయితే:

·     పట్టణ ప్రణాళిక

·     ప్రమాణీకరించిన బరువులు

·     నిర్మాణ పద్ధతుల్లో ఏకరూపత

వంటి అంశాలు సమాజంలో బలమైన సంస్థాగత వ్యవస్థ ఉన్నట్లు సూచిస్తాయి.

43. విద్య మరియు జ్ఞానం

హరప్పా ప్రజలకు:

·     గణన

·     కొలతలు

·     నిర్మాణ శాస్త్రం

·     లోహ పరిజ్ఞానం

·     నీటి నిర్వహణ

·     వాణిజ్య లెక్కలు

వంటి జ్ఞానం ఉన్నట్లు పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

44. అంత్యక్రియలు

హరప్పా ప్రాంతాల్లో వివిధ రకాల సమాధులు లభించాయి.

కొన్ని సమాధుల్లో:

·     మట్టి పాత్రలు

·     ఆభరణాలు

·     ఇతర వస్తువులు

కూడా ఉంచినట్లు కనిపిస్తుంది.

దీనివల్ల మరణానంతర జీవితం గురించి వారికి కొన్ని నమ్మకాలు ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

45. సింధు నాగరికతలో విజ్ఞానం

హరప్పా ప్రజల సాంకేతిక నైపుణ్యం అనేక విషయాల్లో కనిపిస్తుంది.

ముఖ్యమైనవి

నిర్మాణ శాస్త్రం

ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణాలు.

నీటి నిర్వహణ

రిజర్వాయర్లు, బావులు, డ్రైనేజీ.

లోహశాస్త్రం

రాగి, కాంస్య వినియోగం.

కొలతలు

ప్రమాణీకరించిన బరువులు.

శిల్పకళ

ముద్రలు, విగ్రహాలు, పూసలు.

46. సింధు నాగరికత పతనం

సింధు నాగరికత ఎందుకు పతనమైందనే ప్రశ్నకు ఒకే సమాధానం లేదు.

ఆధునిక చరిత్ర పరిశోధన ప్రకారం అనేక కారణాలు కలిసి పనిచేసి ఉండవచ్చు.

సాధ్యమైన కారణాలు

1.  వాతావరణ మార్పులు

2.  నదీ ప్రవాహాల్లో మార్పులు

3.  వరదలు

4.  కరువు

5.  వ్యవసాయ ఉత్పత్తిలో సమస్యలు

6.  పర్యావరణ మార్పులు

7.  వాణిజ్య సంబంధాల్లో మార్పులు

8.  పట్టణ జీవన విధానం క్రమంగా తగ్గిపోవడం

47. ఆర్యుల దండయాత్ర సిద్ధాంతం

గతంలో సింధు నాగరికత పతనానికి ఆర్యుల దండయాత్ర ప్రధాన కారణమని కొందరు చరిత్రకారులు భావించారు.

కానీ ఆధునిక పరిశోధనలు ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఏకైక మరియు ఖచ్చితమైన కారణంగా అంగీకరించడం లేదు.

కాబట్టి పోటీ పరీక్షల్లో పాత సిద్ధాంతాన్ని అంధంగా గుర్తుంచుకోవడం కంటే:

సింధు నాగరికత పతనం బహుళ కారణాలతో జరిగిన క్రమబద్ధమైన పరిణామం

అని గుర్తుంచుకోవడం ఉత్తమం.

48. సింధు నాగరికత ప్రత్యేకతలు

సింధు నాగరికతను ఇతర ప్రాచీన నాగరికతలతో పోలిస్తే కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

1. ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణాలు

పట్టణ నిర్మాణం ముందుగానే ప్రణాళిక చేయబడింది.

2. అద్భుతమైన డ్రైనేజీ

ఇంటి స్థాయి నుంచి ప్రధాన కాలువల వరకు మురుగునీటి వ్యవస్థ ఉంది.

3. ప్రమాణీకరించిన బరువులు

వాణిజ్యానికి ఉపయోగపడే విధంగా ప్రమాణీకరణ కనిపిస్తుంది.

4. అద్భుతమైన నీటి నిర్వహణ

ముఖ్యంగా ధోలవీర దీనికి ప్రసిద్ధి.

5. సముద్ర వాణిజ్యం

లోథాల్ వంటి ప్రదేశాలు దీనికి ఆధారాలు.

6. అభివృద్ధి చెందిన చేతివృత్తులు

పూసలు, ముద్రలు, ఆభరణాలు, లోహ వస్తువులు.

7. ఇప్పటికీ డీకోడ్ కాని లిపి

ఇది హరప్పా నాగరికతకు ప్రత్యేకమైన మిస్టరీ.

49. ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు — ఒకే పట్టికలో

ప్రదేశం	గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం
హరప్పా	రావి నది
మొహెంజొదారో	గ్రేట్ బాత్
లోథాల్	డాక్‌యార్డ్
ధోలవీర	నీటి నిర్వహణ
కాలిబంగన్	దున్నిన పొలం
చన్హుదారో	పూసల తయారీ
రాఖీగఢి	ప్రముఖ హరప్పా ప్రదేశం
సుర్‌కోటడా	గుర్రం అవశేషాలకు సంబంధించిన వాదనలు
ఆలం‌గీర్‌పూర్	తూర్పు విస్తరణ
మాండా	ఉత్తర విస్తరణ
సుట్కాగెన్‌డోర్	పశ్చిమ విస్తరణ
దైమాబాద్	దక్షిణ విస్తరణ

50. సింధు నాగరికత — ముఖ్యమైన వ్యక్తులు

వ్యక్తి	సంబంధం
దయారామ్ సహాని	హరప్పా తవ్వకాలు
ఆర్.డి. బెనర్జీ	మొహెంజొదారో తవ్వకాలు
జాన్ మార్షల్	పురావస్తు పరిశోధనలకు ముఖ్య నాయకత్వం
ఎం.ఎస్. వాట్స్	హరప్పా తవ్వకాలతో సంబంధం
ఎస్.ఆర్. రావు	లోథాల్ పరిశోధనలతో ముఖ్య సంబంధం
ఆర్.ఎస్. బిష్ట్	ధోలవీర తవ్వకాలతో ముఖ్య సంబంధం

51. Competitive Exams కోసం 30 ముఖ్యమైన ప్రశ్నలు

1. సింధు నాగరికతకు మరో పేరు ఏమిటి?

జవాబు: హరప్పా నాగరికత

2. హరప్పా ఏ నది సమీపంలో ఉంది?

జవాబు: రావి

3. మొహెంజొదారో అంటే ఏమిటి?

జవాబు: మృతుల దిబ్బ

4. గ్రేట్ బాత్ ఎక్కడ ఉంది?

జవాబు: మొహెంజొదారో

5. డాక్‌యార్డ్‌కు ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రదేశం?

జవాబు: లోథాల్

6. దున్నిన పొలానికి ఆధారాలు ఎక్కడ లభించాయి?

జవాబు: కాలిబంగన్

7. నీటి నిర్వహణకు ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రదేశం?

జవాబు: ధోలవీర

8. పూసల తయారీకి ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రదేశం?

జవాబు: చన్హుదారో

9. కాంస్య నర్తకి ఎక్కడ లభించింది?

జవాబు: మొహెంజొదారో

10. హరప్పా లిపి పూర్తిగా డీకోడ్ అయిందా?

జవాబు: లేదు

11. హరప్పా నాగరికతను ఏ యుగానికి చెందినదిగా పరిగణిస్తారు?

జవాబు: కాంస్యయుగం

12. హరప్పా తవ్వకాలకు ఎవరి పేరు సంబంధించింది?

జవాబు: దయారామ్ సహాని

13. మొహెంజొదారో తవ్వకాలతో ఎవరి పేరు సంబంధించింది?

జవాబు: ఆర్.డి. బెనర్జీ

14. హరప్పా నాగరికతలో ముఖ్యమైన ఆర్థిక కార్యకలాపం?

జవాబు: వ్యవసాయం

15. హరప్పా నాగరికతలో ప్రసిద్ధ జంతు ముద్ర?

జవాబు: ఏకశృంగి ముద్ర

16. పశుపతి ముద్ర ఎక్కడ లభించింది?

జవాబు: మొహెంజొదారో

17. ధోలవీర ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?

జవాబు: గుజరాత్

18. లోథాల్ ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?

జవాబు: గుజరాత్

19. కాలిబంగన్ ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?

జవాబు: రాజస్థాన్

20. రాఖీగఢి ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?

జవాబు: హర్యానా

21. హరప్పా నాగరికతలో ప్రధాన లోహాలు?

జవాబు: రాగి, కాంస్యం, బంగారం, వెండి

22. హరప్పా నాగరికతలో ఇనుము విస్తృతంగా వాడారా?

జవాబు: లేదు

23. హరప్పా నాగరికతలో ప్రధాన పట్టణ లక్షణం?

జవాబు: ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణ నిర్మాణం

24. హరప్పా నాగరికతలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పారిశుధ్య లక్షణం?

జవాబు: డ్రైనేజీ వ్యవస్థ

25. మెసొపొటేమియా గ్రంథాల్లో హరప్పా ప్రాంతంతో అనుసంధానించే పేరు?

జవాబు: Meluhha

26. పశ్చిమ హరప్పా ప్రాంతానికి ముఖ్యమైన ప్రదేశం?

జవాబు: సుట్కాగెన్‌డోర్

27. తూర్పు హరప్పా ప్రాంతానికి ముఖ్యమైన ప్రదేశం?

జవాబు: ఆలం‌గీర్‌పూర్

28. ఉత్తర హరప్పా ప్రాంతానికి ముఖ్యమైన ప్రదేశం?

జవాబు: మాండా

29. దక్షిణ హరప్పా ప్రాంతానికి ముఖ్యమైన ప్రదేశం?

జవాబు: దైమాబాద్

30. హరప్పా నాగరికత పతనానికి ఒకే కారణం ఉందా?

జవాబు: లేదు; అనేక కారణాలు ఉండవచ్చు.

🧠 చివరి నిమిషం Revision

సింధు నాగరికతను పరీక్షకు ముందు ఈ 15 జంటలుగా గుర్తుంచుకోండి:

హరప్పా → రావి నది
మొహెంజొదారో → గ్రేట్ బాత్
మొహెంజొదారో → కాంస్య నర్తకి
లోథాల్ → డాక్‌యార్డ్
ధోలవీర → నీటి నిర్వహణ
కాలిబంగన్ → దున్నిన పొలం
చన్హుదారో → పూసల తయారీ
హరప్పా → దయారామ్ సహాని
మొహెంజొదారో → ఆర్.డి. బెనర్జీ
హరప్పా లిపి → ఇంకా డీకోడ్ కాలేదు
హరప్పా → అభివృద్ధి చెందిన డ్రైనేజీ
హరప్పా → ప్రమాణీకరించిన బరువులు
హరప్పా → కాంస్యయుగం
లోథాల్ → సముద్ర వాణిజ్యం
ధోలవీర → రిజర్వాయర్లు

📌 పరీక్ష కోసం ముఖ్యమైన Facts

కాలం: క్రీ.పూ. 2600–1900 — పరిపక్వ హరప్పా దశ

ప్రధాన పట్టణాలు: హరప్పా, మొహెంజొదారో, ధోలవీర, లోథాల్, కాలిబంగన్

ప్రధాన లక్షణం: ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణ నిర్మాణం

ప్రత్యేకత: అభివృద్ధి చెందిన డ్రైనేజీ వ్యవస్థ

ప్రసిద్ధ నిర్మాణం: గ్రేట్ బాత్

ప్రసిద్ధ శిల్పం: కాంస్య నర్తకి

ప్రసిద్ధ ముద్ర: ఏకశృంగి ముద్ర

లిపి: ఇంకా పూర్తిగా డీకోడ్ కాలేదు

ప్రధాన ఆర్థిక కార్యకలాపం: వ్యవసాయం మరియు వాణిజ్యం

ప్రధాన యుగం: కాంస్యయుగం

పతనం: బహుళ కారణాల వల్ల క్రమంగా జరిగిన పరిణామం

ముగింపు

సింధు లోయ నాగరికత భారతదేశ ప్రాచీన చరిత్రలో పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశుధ్యం, నీటి నిర్వహణ, వాణిజ్యం, చేతివృత్తులు మరియు సాంకేతిక నైపుణ్యంలో ఉన్నత స్థాయిని చూపించే నాగరికత.

పోటీ పరీక్షల కోసం ఈ అధ్యాయంలో ముఖ్యంగా ముఖ్య ప్రదేశం–ప్రత్యేకత, నది–ప్రదేశం, పురావస్తు శాస్త్రవేత్త–తవ్వకం, ముద్రలు, లిపి, గ్రేట్ బాత్, డాక్‌యార్డ్, వ్యవసాయం, వాణిజ్యం మరియు పతనానికి కారణాలు బాగా గుర్తుంచుకోవాలి.