వేద కాలం - Vedic Period

వేద కాలం (Vedic Period) భారత ప్రాచీన చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయం. సింధు లోయ నాగరికత తరువాత భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందిన సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక, మతపరమైన మార్పులను అర్థం చేసుకోవడానికి వేద కాలం చాలా ముఖ్యమైనది.

1. వేద కాలం అంటే ఏమిటి?

వేదాలను ఆధారంగా చేసుకుని ప్రాచీన భారతీయ సమాజం, మతం, రాజకీయాలు మరియు సంస్కృతి అభివృద్ధి చెందిన కాలాన్ని వేద కాలం అంటారు.

ఈ కాలానికి సంబంధించిన ప్రధాన సమాచారాన్ని మనం వేదాలు మరియు వేద సాహిత్యం ద్వారా తెలుసుకుంటాము.

"వేద" అనే పదానికి అర్థం

వేదం అనే పదం సంస్కృతంలోని "విద్" అనే ధాతువు నుంచి వచ్చింది.

విద్ = తెలుసుకోవడం / జ్ఞానం

అందువల్ల వేదాలను జ్ఞాన సంపదగా భావిస్తారు.

2. వేద కాలం కాల పరిమితి

వేద కాలాన్ని సాధారణంగా రెండు ప్రధాన దశలుగా విభజిస్తారు.

1. ప్రారంభ వేద కాలం / ఋగ్వేద కాలం

సుమారు క్రీ.పూ. 1500–1000

ఈ కాలానికి ప్రధాన ఆధారం ఋగ్వేదం.

ఈ సమయంలో ఆర్యుల నివాస ప్రాంతం ప్రధానంగా సప్తసింధు ప్రాంతం చుట్టూ ఉండేది.

2. ఉత్తర వేద కాలం

సుమారు క్రీ.పూ. 1000–600

ఈ కాలంలో ఆర్యుల నివాసం తూర్పు దిశగా విస్తరించింది.

ప్రధానంగా:

·     గంగా–యమునా దోయాబ్

·     కురు–పంచాల ప్రాంతం

·     కోసల

·     విదేహ

వంటి ప్రాంతాలు ముఖ్యమయ్యాయి.

పరీక్షలో గుర్తుంచుకోవాలి

ప్రారంభ వేద కాలం → క్రీ.పూ. 1500–1000
ఉత్తర వేద కాలం → క్రీ.పూ. 1000–600

ఈ తేదీలు సుమారుగా మాత్రమే. పాఠ్యపుస్తకాల ఆధారంగా స్వల్ప తేడాలు కనిపించవచ్చు.

3. వేద కాలానికి ప్రధాన ఆధారం — వేదాలు

వేదాలు ప్రాచీన భారతీయ సాహిత్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన గ్రంథాలు.

మొత్తం నాలుగు వేదాలు ఉన్నాయి:

1.  ఋగ్వేదం

2.  సామవేదం

3.  యజుర్వేదం

4.  అధర్వణవేదం

4. ఋగ్వేదం

ఋగ్వేదం నాలుగు వేదాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఇందులో దేవతలను స్తుతిస్తూ రచించిన సూక్తాలు ఉన్నాయి.

ఋగ్వేదం

·     10 మండలాలు

·     1,028 సూక్తాలు

·     సుమారు 10,500 మంత్రాలు

కలిగి ఉంది.

ప్రధాన దేవతలు

·     ఇంద్రుడు

·     అగ్ని

·     సోముడు

·     వరుణుడు

·     సూర్యుడు

·     ఉష

·     అశ్వినీ దేవతలు

పరీక్షలో

అత్యంత ప్రాచీన వేదం → ఋగ్వేదం

5. సామవేదం

సామవేదం ప్రధానంగా సంగీతంతో సంబంధం కలిగి ఉంది.

ఋగ్వేదంలోని అనేక మంత్రాలను సంగీత రూపంలో పాడేందుకు సామవేదంలో ఉపయోగించారు.

పరీక్షలో

సామవేదం → భారతీయ సంగీతానికి ప్రాచీన ఆధారం

6. యజుర్వేదం

యజుర్వేదం ప్రధానంగా యజ్ఞాలు మరియు వాటి నిర్వహణకు సంబంధించిన మంత్రాలను కలిగి ఉంది.

యజ్ఞాలను నిర్వహించే సమయంలో పురోహితులు ఉపయోగించే మంత్రాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

రెండు ప్రధాన రూపాలు

·     శుక్ల యజుర్వేదం

·     కృష్ణ యజుర్వేదం

పరీక్షలో

యజుర్వేదం → యజ్ఞాలు మరియు కర్మకాండ

7. అధర్వణవేదం

అధర్వణవేదం ఇతర వేదాలకంటే భిన్నమైన విషయాలను కూడా కలిగి ఉంది.

ఇందులో:

·     ఆరోగ్యం

·     వ్యాధులు

·     చికిత్స

·     గృహజీవితం

·     మంత్రాలు

·     శాంతి

·     కొన్ని మాయా/ఆచార సంబంధిత అంశాలు

వంటి విషయాలు కనిపిస్తాయి.

పరీక్షలో

అధర్వణవేదం → రోజువారీ జీవితం, ఆరోగ్యం, మంత్రాలు మొదలైన అంశాలు

8. నాలుగు వేదాలు — ఒకే పట్టికలో

వేదం	ప్రధాన విషయం
ఋగ్వేదం	దేవతల స్తుతులు, సూక్తాలు
సామవేదం	సంగీతం, గానం
యజుర్వేదం	యజ్ఞాలు, కర్మకాండ
అధర్వణవేదం	ఆరోగ్యం, గృహజీవితం, మంత్రాలు

Easy Trick

ఋ–సా–య–అ

ఋగ్ → స్తుతి
సామ → సంగీతం
యజుర్ → యజ్ఞం
అథర్వ → ఆరోగ్యం/ఆచారాలు

9. వేద సాహిత్యం

వేద సాహిత్యాన్ని కేవలం నాలుగు వేదాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయకూడదు.

ప్రధానంగా:

1.  సంహితలు

2.  బ్రాహ్మణాలు

3.  ఆరణ్యకాలు

4.  ఉపనిషత్తులు

ఉన్నాయి.

10. సంహితలు

ప్రతి వేదంలోని ప్రధాన మంత్రాల సంకలనాన్ని సంహిత అంటారు.

ఉదాహరణకు:

·     ఋగ్వేద సంహిత

·     సామవేద సంహిత

·     యజుర్వేద సంహిత

·     అధర్వవేద సంహిత

11. బ్రాహ్మణాలు

బ్రాహ్మణ గ్రంథాలు ప్రధానంగా:

·     యజ్ఞాలు

·     కర్మకాండ

·     యజ్ఞ విధానాలు

·     మంత్రాల వివరణ

గురించి వివరిస్తాయి.

పరీక్షలో

బ్రాహ్మణాలు → యజ్ఞాలు మరియు కర్మకాండ

12. ఆరణ్యకాలు

ఆరణ్యకాలు అంటే సాధారణంగా "అరణ్య గ్రంథాలు" అని అర్థం.

ఇవి:

·     కర్మకాండ

·     తాత్విక ఆలోచనలు

·     ధ్యానం

మధ్య ఒక మార్పు దశను సూచిస్తాయి.

13. ఉపనిషత్తులు

ఉపనిషత్తులు వేదాంత ఆలోచనలకు ముఖ్యమైన ఆధారాలు.

వీటిలో:

·     బ్రహ్మం

·     ఆత్మ

·     కర్మ

·     పునర్జన్మ

·     మోక్షం

·     జ్ఞానం

వంటి తాత్విక అంశాలపై చర్చ ఉంటుంది.

ముఖ్యమైన ఉపనిషత్తులు

·     ఈశ

·     కేన

·     కఠ

·     ప్రశ్న

·     ముండక

·     మాండూక్య

·     తైత్తిరీయ

·     ఐతరేయ

·     ఛాందోగ్య

·     బృహదారణ్యక

పరీక్షలో

ఉపనిషత్తులు → తాత్విక ఆలోచనలు / జ్ఞానకాండ

14. వేదాంగాలు

వేదాలను అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు అధ్యయనం చేయడానికి అభివృద్ధి చెందిన ఆరు సహాయక శాస్త్రాలను వేదాంగాలు అంటారు.

అవి:

1.  శిక్ష

2.  కల్ప

3.  వ్యాకరణం

4.  నిరుక్తం

5.  ఛందస్సు

6.  జ్యోతిషం

15. వేదాంగాలు — అర్థాలు

వేదాంగం	ప్రధాన విషయం
శిక్ష	ఉచ్చారణ
కల్ప	కర్మకాండ / ఆచారాలు
వ్యాకరణం	భాషా వ్యాకరణం
నిరుక్తం	పదాల అర్థం
ఛందస్సు	పద్య ఛందస్సు
జ్యోతిషం	ఖగోళ/కాల గణన

Easy Trick

శి–క–వ్యా–ని–ఛ–జ్యో

16. ఋగ్వేద కాలంలోని భౌగోళిక ప్రాంతం

ప్రారంభ వేద కాలంలో ఆర్యుల నివాస ప్రాంతం ప్రధానంగా సప్తసింధు ప్రాంతం.

"సప్తసింధు" అంటే ఏడు నదుల ప్రాంతం.

ఋగ్వేదంలో అనేక నదుల ప్రస్తావన ఉంది.

ముఖ్యమైన నదులు

·     సింధు

·     సరస్వతి

·     పరుష్ణి

·     విపాశ్

·     శుతుద్రి

·     అసిక్ని

·     వితస్త

17. సరస్వతి నది

ఋగ్వేదంలో సరస్వతి నదికి ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉంది.

దీనిని గొప్ప మరియు పవిత్రమైన నదిగా వర్ణించారు.

పరీక్షలో

ఋగ్వేదంలో అత్యంత ప్రశంసించబడిన నదులలో ఒకటి → సరస్వతి

18. దశరాజ్ఞ యుద్ధం

ఋగ్వేద కాలంలో జరిగిన ముఖ్యమైన సంఘటనల్లో దశరాజ్ఞ యుద్ధం ఒకటి.

ఇది పరుష్ణి నది ప్రాంతంలో జరిగినట్లు భావిస్తారు.

ప్రధాన వ్యక్తి

సుదాసు

సుదాసు భరత తెగకు చెందిన రాజు.

అతనికి వ్యతిరేకంగా అనేక తెగలు కలిసి యుద్ధం చేశాయి.

పరీక్షలో

దశరాజ్ఞ యుద్ధం → సుదాసు → పరుష్ణి నది

19. వేద సమాజం

వేద సమాజం ప్రధానంగా:

·     కుటుంబం

·     తెగ

·     గ్రామం

·     పశుపోషణ

·     వ్యవసాయం

చుట్టూ అభివృద్ధి చెందింది.

ప్రారంభ వేద కాలంలో సమాజం సాపేక్షంగా సరళమైన మరియు తెగల ఆధారిత వ్యవస్థగా ఉండేది.

ఉత్తర వేద కాలంలో:

·     వ్యవసాయం పెరగడం

·     స్థిర నివాసాలు

·     రాజ్యాల అభివృద్ధి

·     వర్ణ వ్యవస్థ బలపడటం

వంటి మార్పులు జరిగాయి.

20. కుటుంబ వ్యవస్థ

వేద సమాజంలో కుటుంబం ప్రాథమిక సామాజిక యూనిట్.

కుటుంబానికి సాధారణంగా పురుషుడు నాయకత్వం వహించేవాడు.

పెద్ద కుటుంబాలు కలిసి:

కుటుంబం → గ్రామం → విశ్ → జన

వంటి సామాజిక నిర్మాణం అభివృద్ధి చెందినట్లు భావిస్తారు.

21. జన, విశ్, గ్రామం

వేద సమాజంలో కొన్ని ముఖ్యమైన పదాలు:

జన

ఒక పెద్ద తెగ లేదా సమూహాన్ని సూచిస్తుంది.

విశ్

జనలోని ఒక సామాజిక సమూహం.

గ్రామం

స్థానిక నివాస సమూహం.

కులం

తరువాతి కాలంలో కుటుంబ/సామాజిక సమూహ భావనలో ఉపయోగించబడింది.

22. పితృస్వామ్య సమాజం

వేద సమాజం ప్రధానంగా పితృస్వామ్య స్వభావం కలిగి ఉంది.

కుటుంబంలో తండ్రికి ప్రధాన స్థానం ఉండేది.

అయితే ప్రారంభ వేద కాలంలో మహిళలకు కొన్ని ముఖ్యమైన హక్కులు మరియు సామాజిక అవకాశాలు ఉండేవి.

23. వేద కాలంలో మహిళల స్థానం

ప్రారంభ వేద కాలంలో మహిళల స్థానం సాపేక్షంగా మెరుగ్గా ఉన్నట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

మహిళలు:

·     విద్యను అభ్యసించేవారు

·     వేద మంత్రాలను రచించినవారిలో కొందరు ఉన్నారు

·     మతపరమైన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనేవారు

·     కొన్ని సభల్లో పాల్గొనే అవకాశం ఉండేది

ప్రసిద్ధ వేద మహిళలు

·     ఘోష

·     లోపాముద్ర

·     అపాలా

·     విశ్వవారా

24. ఉత్తర వేద కాలంలో మహిళల స్థానం

ఉత్తర వేద కాలంలో సమాజం మరింత సంక్లిష్టమైంది.

వర్ణ వ్యవస్థ బలపడటంతో పాటు మహిళల సామాజిక స్వేచ్ఛలో కూడా కొంత తగ్గుదల కనిపించింది.

అయితే స్త్రీల స్థానం పూర్తిగా ఒకే విధంగా దిగజారిపోయిందని చెప్పడం సరైంది కాదు.

25. వేద కాలంలో వివాహం

వివాహం సామాజిక జీవితంలో ముఖ్యమైన సంస్థ.

ప్రారంభ వేద కాలంలో:

·     ఏకపత్నీత్వం సాధారణం

·     కుటుంబ ఆధారిత వివాహాలు

కనిపించాయి.

కొన్ని సందర్భాల్లో బహుపత్నీత్వానికి కూడా ఆధారాలు ఉన్నాయి.

26. వేద కాలంలో విద్య

విద్య ప్రధానంగా గురుకుల వ్యవస్థ ద్వారా అందించబడేది.

విద్యార్థి గురువు వద్ద నివసిస్తూ:

·     వేదాలు

·     ధర్మం

·     భాష

·     నైతిక విలువలు

·     యుద్ధ విద్య

·     ఇతర జ్ఞానం

అభ్యసించేవాడు.

27. ఉపనయన సంస్కారం

విద్య ప్రారంభానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన సంస్కారాలలో ఉపనయనం ఒకటి.

ఇది విద్యార్థి గురుకుల విద్యలో ప్రవేశించే దశను సూచిస్తుంది.

తరువాతి కాలంలో ఇది ప్రధానంగా ఉన్నత వర్ణాలకు పరిమితమైంది.

28. వర్ణ వ్యవస్థ

వేద సమాజంలో నాలుగు వర్ణాల భావన అభివృద్ధి చెందింది:

1.  బ్రాహ్మణులు

2.  క్షత్రియులు

3.  వైశ్యులు

4.  శూద్రులు

బ్రాహ్మణులు

·     యజ్ఞాలు

·     పూజలు

·     విద్య

·     మతపరమైన కార్యక్రమాలు

క్షత్రియులు

·     పాలన

·     యుద్ధం

·     రక్షణ

వైశ్యులు

·     వ్యవసాయం

·     పశుపోషణ

·     వాణిజ్యం

శూద్రులు

·     సేవా సంబంధిత పనులు

29. పురుషసూక్తం

ఋగ్వేదంలోని 10వ మండలంలోని పురుషసూక్తంలో నాలుగు వర్ణాల గురించి ప్రస్తావన ఉంది.

పరీక్షలో

నాలుగు వర్ణాల ప్రస్తావన → పురుషసూక్తం

అయితే వర్ణ వ్యవస్థ మొదటి నుంచే కఠినమైన కులవ్యవస్థగా ఉండేది అని చెప్పడం సరైంది కాదు. కాలక్రమేణా అది మరింత సంక్లిష్టంగా, వారసత్వాధారంగా మారింది.

30. వర్ణ వ్యవస్థ — ఋగ్వేదం vs ఉత్తర వేదం

ప్రారంభ వేద కాలం

·     వర్ణ విభజన సడలింపుతో ఉండేది

·     వృత్తి ఆధారిత తేడాలు ఎక్కువగా ఉండేవి

·     సామాజిక చలనం కొంత ఎక్కువ

ఉత్తర వేద కాలం

·     వర్ణ వ్యవస్థ బలపడింది

·     వారసత్వ స్వభావం పెరిగింది

·     బ్రాహ్మణులు మరియు క్షత్రియుల ప్రాముఖ్యత పెరిగింది

·     శూద్రుల స్థానం దిగజారింది

31. వేద కాలంలోని రాజకీయ వ్యవస్థ

ప్రారంభ వేద సమాజంలో ఆధునిక అర్థంలో పెద్ద సామ్రాజ్యాలు లేవు.

రాజు సాధారణంగా ఒక జనానికి నాయకుడు.

రాజు బాధ్యతలు:

·     ప్రజల రక్షణ

·     యుద్ధానికి నాయకత్వం

·     న్యాయం

·     పశుసంపద రక్షణ

·     మతపరమైన కార్యక్రమాలకు సహాయం

32. రాజు

రాజును రాజన్ (Rajan) అని పిలిచేవారు.

రాజు పూర్తి నియంత కాదు.

అతని అధికారంపై:

·     సభ

·     సమితి

·     తెగ నాయకులు

·     పురోహితులు

వంటి సంస్థలు ప్రభావం చూపేవి.

33. సభ

సభ వేద కాలంలోని ముఖ్యమైన రాజకీయ సంస్థ.

ఇది:

·     ప్రముఖులు

·     పెద్దలు

·     ముఖ్య వ్యక్తులు

సమావేశమయ్యే సంస్థగా భావిస్తారు.

రాజకీయ మరియు సామాజిక విషయాలపై చర్చ జరిగేది.

34. సమితి

సమితి కూడా ముఖ్యమైన ప్రజా సంస్థ.

సాధారణ ప్రజల విస్తృత భాగస్వామ్యానికి ఇది సంబంధించినదిగా భావిస్తారు.

రాజు ఎంపిక లేదా ముఖ్యమైన రాజకీయ విషయాల్లో సమితికి పాత్ర ఉండి ఉండవచ్చని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.

పరీక్షలో

సభ + సమితి → వేద కాల రాజకీయ సంస్థలు

35. సభ మరియు సమితి మధ్య తేడా

సభ	సమితి
ప్రముఖులు/పెద్దల సంస్థగా భావిస్తారు	విస్తృత ప్రజా సమూహంతో సంబంధం
పరిమిత సభ్యత్వం ఉండవచ్చు	సభ్యత్వం విస్తృతంగా ఉండవచ్చు
రాజకీయ/సామాజిక చర్చ	ముఖ్యమైన ప్రజా/రాజకీయ విషయాలు

 

36. ఇతర రాజకీయ అధికారులు

వేద కాలంలో కొన్ని ముఖ్యమైన అధికార పదవులు ఉన్నాయి.

పురోహితుడు

రాజుకు మతపరమైన సలహాదారు.

సేనాని

సైన్యానికి నాయకుడు.

గ్రామణి

గ్రామానికి లేదా స్థానిక సమూహానికి నాయకత్వం వహించే వ్యక్తి.

37. బలి

బలి అనే పదం రాజుకు ప్రజలు లేదా సమాజం అందించే కానుక/పన్ను రూపంలో ఉపయోగించబడింది.

ప్రారంభ దశలో ఇది తప్పనిసరి పన్ను కంటే స్వచ్ఛంద కానుక స్వభావం కలిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

తరువాత కాలంలో రాజ్యాధికారం బలపడటంతో ఆదాయ వ్యవస్థ కూడా మారింది.

38. వేద కాలపు ఆర్థిక వ్యవస్థ

ప్రారంభ వేద కాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా:

·     పశుపోషణ

·     వ్యవసాయం

·     పశుసంపద

పై ఆధారపడి ఉండేది.

పశుసంపద ప్రాముఖ్యత

ఆవులు సంపదకు ముఖ్యమైన సూచికగా ఉండేవి.

అందుకే ఋగ్వేదంలో గో మరియు గవిష్టి వంటి పదాలకు ప్రాధాన్యత ఉంది.

39. వ్యవసాయం

ప్రారంభ వేద కాలంలో పశుపోషణకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఉన్నప్పటికీ వ్యవసాయం కూడా ఉండేది.

ఉత్తర వేద కాలంలో:

·     ఇనుప పరికరాల వినియోగం పెరగడం

·     అడవుల తొలగింపు

·     గంగా–యమునా మైదానాల్లో విస్తరణ

వల్ల వ్యవసాయం మరింత అభివృద్ధి చెందింది.

40. ఉత్తర వేద కాలంలో ఇనుము

ఉత్తర వేద కాలంలో ఇనుము వినియోగం పెరిగింది.

ఇనుముతో తయారు చేసిన వ్యవసాయ పరికరాలు అడవులను తొలగించడంలో మరియు వ్యవసాయ విస్తరణలో సహాయపడ్డాయి.

పరీక్షలో

ఇనుము వినియోగం పెరిగింది → ఉత్తర వేద కాలం

41. పంటలు

వేద ప్రజలకు వివిధ పంటల గురించి పరిజ్ఞానం ఉంది.

ముఖ్యమైనవి:

·     యవ

·     గోధుమ

·     వరి

·     పప్పుధాన్యాలు

యవ

ఋగ్వేదంలో యవ ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది.

యవను సాధారణంగా బార్లీతో అనుసంధానిస్తారు.

42. పశుపోషణ

వేద ఆర్థిక వ్యవస్థలో పశుపోషణకు చాలా ప్రాధాన్యత ఉంది.

ముఖ్యమైన జంతువులు:

·     ఆవు

·     ఎద్దు

·     గుర్రం

·     గొర్రె

·     మేక

ఆవు

ఆవు సంపదకు ముఖ్యమైన సూచిక.

వేద సాహిత్యంలో ఆవులకు సంబంధించిన అనేక పదాలు కనిపిస్తాయి.

43. గుర్రం

వేద కాలంలో గుర్రానికి ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉంది.

గుర్రాలు:

·     యుద్ధ రథాలు

·     రవాణా

·     రాజ్య ప్రతిష్ఠ

లో ఉపయోగించబడ్డాయి.

అశ్వమేధ యజ్ఞంలో కూడా గుర్రానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

44. వాణిజ్యం

వేద ప్రజలకు వాణిజ్యం గురించి పరిజ్ఞానం ఉంది.

వారు:

·     వస్తువుల మార్పిడి

·     పశువుల మార్పిడి

·     దూర ప్రాంతాలతో వాణిజ్యం

చేసేవారు.

తరువాతి వేద కాలంలో వాణిజ్యం మరింత అభివృద్ధి చెందింది.

45. వేద కాలపు వృత్తులు

ప్రధాన వృత్తులు:

·     వ్యవసాయం

·     పశుపోషణ

·     వేట

·     మత్స్యకార్యం

·     కమ్మరి పని

·     వడ్రంగి పని

·     నేత పని

·     రథ నిర్మాణం

·     కుండల తయారీ

·     వ్యాపారం

46. వేద కాలపు మతం

ప్రారంభ వేద కాలంలో మతం ప్రధానంగా:

·     ప్రకృతి శక్తుల ఆరాధన

·     యజ్ఞాలు

·     స్తుతులు

·     దేవతల పూజ

పై ఆధారపడి ఉండేది.

ప్రధాన దేవతలు ప్రకృతిలోని శక్తులను సూచించేవారు.

47. ఇంద్రుడు

ఇంద్రుడు ఋగ్వేదంలో అత్యంత ముఖ్యమైన దేవత.

అతనిని:

·     యుద్ధ దేవుడు

·     వర్ష దేవుడు

·     వజ్రాయుధధారి

గా వర్ణించారు.

ఋగ్వేదంలో ఇంద్రుడికి అనేక సూక్తాలు అంకితం చేయబడ్డాయి.

పరీక్షలో

ఋగ్వేదంలో అత్యంత ప్రముఖ దేవత → ఇంద్రుడు

48. అగ్ని

అగ్ని వేద మతంలో అత్యంత ముఖ్యమైన దేవత.

అగ్ని:

·     మనుషులు మరియు దేవతల మధ్య మధ్యవర్తిగా

·     యజ్ఞంలో ప్రధాన భాగంగా

భావించబడింది.

పరీక్షలో

యజ్ఞం → అగ్ని

49. వరుణుడు

వరుణుడు:

·     ఋతం

·     నైతిక నియమం

·     విశ్వ క్రమం

తో సంబంధం కలిగి ఉన్న దేవతగా భావించబడాడు.

50. సోముడు

సోముడు వేద కాలంలో:

·     దేవత

·     పవిత్ర పానీయం

·     యజ్ఞపరమైన పదార్థం

అనే మూడు సంబంధాల్లో కనిపిస్తాడు.

51. సూర్యుడు

సూర్యుడికి వేద మతంలో ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది.

సూర్యుడు:

·     వెలుగు

·     శక్తి

·     జీవనానికి ఆధారం

గా భావించబడాడు.

52. ఉష

ఉష ఉదయ దేవత.

ఆమెను ఉదయం, వెలుగు మరియు కొత్త ప్రారంభానికి ప్రతీకగా వర్ణించారు.

53. వేద మతంలోని ముఖ్యమైన భావన — ఋతం

ఋతం (Rta) అనేది వేద మతంలోని ముఖ్యమైన భావన.

దీని ద్వారా:

·     విశ్వ క్రమం

·     నైతిక నియమం

·     సహజ క్రమం

అనే భావనలను సూచించారు.

తరువాతి భారతీయ తాత్విక ఆలోచనల అభివృద్ధిలో ఈ భావనకు ప్రాముఖ్యత ఉంది.

54. యజ్ఞాలు

వేద మతంలో యజ్ఞాలకు ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది.

యజ్ఞాల ద్వారా దేవతలను ప్రసన్నం చేసి:

·     వర్షం

·     పశుసంపద

·     సంతానం

·     విజయం

·     సంపద

పొందాలని కోరుకునేవారు.

55. ముఖ్యమైన వేద యజ్ఞాలు

అశ్వమేధ యజ్ఞం

రాజు తన రాజకీయ శక్తిని మరియు సార్వభౌమాధికారాన్ని ప్రకటించేందుకు నిర్వహించే ముఖ్యమైన యజ్ఞం.

రాజసూయ

రాజు ప్రతిష్ఠ మరియు అధికారాన్ని బలపరిచే యజ్ఞం.

వాజపేయ

రాజకీయ మరియు మతపరమైన ప్రాధాన్యత కలిగిన యజ్ఞం.

అగ్నిహోత్ర

అగ్నికి సంబంధించిన నిత్య కర్మ.

56. ప్రారంభ వేద మతం vs ఉత్తర వేద మతం

ప్రారంభ వేద కాలం

·     ప్రకృతి దేవతలకు ప్రాధాన్యత

·     ఇంద్రుడు

·     అగ్ని

·     వరుణుడు

·     సోముడు

·     యజ్ఞాలు

ఉత్తర వేద కాలం

·     యజ్ఞాలు మరింత క్లిష్టం

·     కర్మకాండ పెరిగింది

·     బ్రాహ్మణుల ప్రాముఖ్యత పెరిగింది

·     ప్రజాపతి, విష్ణు, రుద్ర వంటి దేవతల ప్రాముఖ్యత పెరిగింది

·     తాత్విక ఆలోచనలు అభివృద్ధి చెందాయి

57. వేద కాలపు తత్వశాస్త్రం

ఉత్తర వేద కాలంలో క్రమంగా:

యజ్ఞం → కర్మకాండ → తాత్విక ఆలోచన

వైపు మార్పు కనిపించింది.

ఉపనిషత్తుల్లో:

·     ఆత్మ

·     బ్రహ్మం

·     కర్మ

·     పునర్జన్మ

·     మోక్షం

వంటి భావనలు అభివృద్ధి చెందాయి.

58. ఆశ్రమ వ్యవస్థ

తరువాతి వేద సంప్రదాయంలో మానవ జీవితాన్ని నాలుగు ఆశ్రమాలుగా విభజించే భావన అభివృద్ధి చెందింది.

1.  బ్రహ్మచర్యం

2.  గృహస్థం

3.  వానప్రస్థం

4.  సన్యాసం

గుర్తుంచుకోండి

బ్రహ్మ → గృహ → వాన → సన్యాస

59. పురుషార్థాలు

భారతీయ ధార్మిక–తాత్విక సంప్రదాయంలో నాలుగు పురుషార్థాలు:

1.  ధర్మం

2.  అర్థం

3.  కామం

4.  మోక్షం

Easy Trick

ధ–అ–కా–మో

60. సంస్కారాలు

వేద సంప్రదాయంలో మానవ జీవితానికి సంబంధించిన వివిధ సంస్కారాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

ముఖ్యమైనవి:

·     గర్భాధానం

·     జాతకర్మ

·     నామకరణం

·     ఉపనయనం

·     వివాహం

·     అంత్యేష్టి

61. ఉత్తర వేద కాలంలో రాజకీయ మార్పులు

ప్రారంభ వేద కాలంలో జన ఆధారిత తెగ సమాజం ఉండేది.

ఉత్తర వేద కాలంలో:

జన → జనపదం → పెద్ద రాజ్యాలు

వైపు అభివృద్ధి జరిగింది.

ముఖ్యమైన ప్రాంతాలు:

·     కురు

·     పంచాల

·     కోసల

·     విదేహ

62. కురు–పంచాల

ఉత్తర వేద కాలంలో కురు మరియు పంచాల ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన రాజకీయ మరియు సాంస్కృతిక కేంద్రాలుగా ఎదిగాయి.

వేద కర్మకాండ మరియు సంస్కృతి అభివృద్ధిలో వీటి పాత్ర ఉంది.

63. గంగా–యమునా ప్రాంతానికి విస్తరణ

ప్రారంభ వేద కాలంలో సప్తసింధు ప్రాంతం ముఖ్యమైనది.

తరువాత ఆర్య సంస్కృతి:

పంజాబ్ → కురు–పంచాల → గంగా–యమునా ప్రాంతం

వైపు విస్తరించింది.

ఇది ఉత్తర వేద కాలంలోని ముఖ్యమైన భౌగోళిక మార్పు.

64. వేద కాలంలో ఇనుము

ఉత్తర వేద కాలంలో ఇనుముకు సంబంధించిన ఆధారాలు పెరుగుతాయి.

ఇనుమును కొన్ని వేద గ్రంథాల్లో శ్యామ అయస్ / కృష్ణ అయస్ వంటి పదాలతో అనుసంధానిస్తారు.

ఇనుము వినియోగం:

·     వ్యవసాయ పరికరాలు

·     ఆయుధాలు

·     అడవుల తొలగింపు

లో సహాయపడింది.

65. వేద కాలంలో విద్యా కేంద్రాలు

విద్య ప్రధానంగా గురుకులాల్లో అందించబడింది.

తరువాతి కాలంలో ప్రముఖ తాత్విక చర్చలకు:

·     జనకుని విదేహ రాజ్యం

·     కురు–పంచాల ప్రాంతాలు

ముఖ్య కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి.

66. ముఖ్యమైన వేద పదాలు

పదం	అర్థం
రాజన్	రాజు
పురోహితుడు	మత సలహాదారు
సేనాని	సైన్యాధికారి
గ్రామణి	గ్రామ నాయకుడు
సభ	ప్రముఖుల సభ
సమితి	విస్తృత ప్రజా సంస్థ
బలి	కానుక/పన్ను
గవిష్టి	ఆవుల కోసం పోరాటం; యుద్ధానికి సంబంధించిన భావన
జన	తెగ/ప్రజా సమూహం
విశ్	జనలోని సమూహం
ఋతం	విశ్వ/నైతిక క్రమం

67. ప్రారంభ వేద కాలం — ఉత్తర వేద కాలం తేడాలు

ఇది చాలా ముఖ్యమైన Competitive Exam Topic.

అంశం	ప్రారంభ వేద కాలం	ఉత్తర వేద కాలం
కాలం	క్రీ.పూ. 1500–1000	క్రీ.పూ. 1000–600
ప్రాంతం	సప్తసింధు	గంగా–యమునా ప్రాంతం
ప్రధాన ఆధారం	ఋగ్వేదం	తరువాతి వేదాలు
ఆర్థిక వ్యవస్థ	పశుపోషణ + వ్యవసాయం	వ్యవసాయం ప్రధానమైంది
ఇనుము	పరిమిత/స్పష్టత తక్కువ	వినియోగం పెరిగింది
రాజకీయ వ్యవస్థ	తెగ ఆధారితం	పెద్ద రాజ్యాల అభివృద్ధి
సభ–సమితి	ప్రాముఖ్యత ఎక్కువ	ప్రాముఖ్యత తగ్గింది
వర్ణ వ్యవస్థ	సడలింపు	మరింత కఠినం
యజ్ఞాలు	సాపేక్షంగా సరళం	క్లిష్టమైన కర్మకాండ
బ్రాహ్మణుల స్థానం	ముఖ్యమైనది	మరింత బలపడింది
మహిళల స్థానం	సాపేక్షంగా మెరుగ్గా	కొంత తగ్గింది
తత్వశాస్త్రం	ప్రారంభ దశ	ఉపనిషత్తుల అభివృద్ధి

68. వేద కాలం — ముఖ్యమైన మహిళలు

పోటీ పరీక్షల్లో అప్పుడప్పుడు మహిళా ఋషుల గురించి ప్రశ్నలు వస్తాయి.

లోపాముద్ర

ఋగ్వేదంతో సంబంధం ఉన్న మహిళా ఋషిగా ప్రసిద్ధి.

ఘోష

ఋగ్వేదంలో సూక్తాలతో సంబంధం ఉన్న మహిళా ఋషి.

అపాలా

ఋగ్వేదంలో ప్రస్తావించబడిన మహిళా ఋషి.

విశ్వవారా

ఋగ్వేదంతో సంబంధం ఉన్న మహిళా ఋషి.

69. వేద కాలంలో సైన్యం

ప్రారంభ వేద సమాజంలో యుద్ధాలు ప్రధానంగా:

·     పశుసంపద

·     భూభాగం

·     రాజకీయ ఆధిపత్యం

కోసం జరిగేవి.

ఆయుధాలు:

·     విల్లు

·     బాణాలు

·     ఈటెలు

·     ఖడ్గాలు

మరియు ముఖ్యంగా రథాలు ఉపయోగించబడ్డాయి.

70. రథాల ప్రాముఖ్యత

వేద కాలంలో రథాలు యుద్ధంలో ముఖ్యమైనవి.

రథాలను సాధారణంగా గుర్రాలు లాగేవి.

రథ యుద్ధం రాజులు మరియు యోధుల సైనిక శక్తికి ముఖ్యమైన సూచిక.

71. వేద కాలంలో వైద్యం

అధర్వణవేదంలో:

·     వ్యాధులు

·     చికిత్స

·     ఔషధాలు

·     మంత్రాలు

వంటి అంశాల ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.

అందువల్ల:

అధర్వవేదం → ఆరోగ్యం మరియు వైద్య సంబంధిత ప్రాచీన సమాచారం

అని గుర్తుంచుకోవచ్చు.

72. వేద కాలంలో గణితం మరియు ఖగోళం

వేద ప్రజలకు:

·     కాల గణన

·     ఋతువుల అవగాహన

·     నక్షత్రాల పరిశీలన

·     యజ్ఞాల కోసం కాల నిర్ణయం

వంటి జ్ఞానం ఉంది.

తరువాత వేదాంగ జ్యోతిషం కాలగణనలో ముఖ్యమైన గ్రంథంగా అభివృద్ధి చెందింది.

73. వేద కాలం — ముఖ్యమైన పరీక్షా Facts

Fact 1

అత్యంత ప్రాచీన వేదం → ఋగ్వేదం

Fact 2

సంగీతానికి సంబంధించిన వేదం → సామవేదం

Fact 3

యజ్ఞాలకు సంబంధించిన వేదం → యజుర్వేదం

Fact 4

మంత్రాలు, ఆరోగ్యం, గృహజీవితం → అధర్వవేదం

Fact 5

వేద కాలంలోని ముఖ్య రాజకీయ సంస్థలు → సభ, సమితి

Fact 6

దశరాజ్ఞ యుద్ధం → సుదాసు

Fact 7

దశరాజ్ఞ యుద్ధం → పరుష్ణి నది

Fact 8

ఋగ్వేదంలో ప్రముఖ దేవుడు → ఇంద్రుడు

Fact 9

యజ్ఞంలో ముఖ్య దేవత → అగ్ని

Fact 10

ఉత్తర వేద కాలంలో ఇనుము వినియోగం పెరిగింది

74. Competitive Exams కోసం 40 ముఖ్యమైన MCQs

1. నాలుగు వేదాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైనది ఏది?

A) సామవేదం
B) ఋగ్వేదం
C) యజుర్వేదం
D) అధర్వవేదం

జవాబు: B) ఋగ్వేదం

2. సామవేదం ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?

A) వైద్యం
B) యుద్ధం
C) సంగీతం
D) రాజకీయం

జవాబు: C) సంగీతం

3. యజుర్వేదం ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?

A) యజ్ఞాలు
B) సంగీతం
C) ఖగోళం
D) వైద్యం

జవాబు: A) యజ్ఞాలు

4. అధర్వవేదంలో ఏ అంశాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి?

A) సముద్రయానం
B) ఆరోగ్యం, మంత్రాలు, గృహజీవితం
C) రాజుల చరిత్ర
D) యుద్ధాలు మాత్రమే

జవాబు: B

5. వేద కాలంలోని ముఖ్యమైన రాజకీయ సంస్థలు ఏవి?

A) సభ మరియు సమితి
B) లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ
C) పంచాయతీ మరియు పురపాలక సంస్థ
D) గణసంఘం మరియు సంఘం

జవాబు: A

6. దశరాజ్ఞ యుద్ధానికి సంబంధించిన రాజు ఎవరు?

A) జనకుడు
B) సుదాసు
C) బింబిసారుడు
D) అజాతశత్రువు

జవాబు: B

7. దశరాజ్ఞ యుద్ధం ఏ నది ప్రాంతంలో జరిగింది?

A) గంగా
B) యమునా
C) పరుష్ణి
D) నర్మదా

జవాబు: C

8. ఋగ్వేదంలో అత్యంత ప్రముఖ దేవత ఎవరు?

A) విష్ణువు
B) ఇంద్రుడు
C) బ్రహ్మ
D) గణేశుడు

జవాబు: B

9. వేద యజ్ఞాలలో ముఖ్యమైన దేవత ఎవరు?

A) అగ్ని
B) శివుడు
C) బ్రహ్మ
D) కార్తికేయుడు

జవాబు: A

10. వేద కాలంలో "రాజన్" అంటే?

A) పురోహితుడు
B) సైనికుడు
C) రాజు
D) వ్యాపారి

జవాబు: C

11. వేద కాలంలో సేనాని ఎవరు?

A) గ్రామ నాయకుడు
B) సైన్యాధికారి
C) పురోహితుడు
D) వ్యాపారి

జవాబు: B

12. వేద కాలంలో పురోహితుని ప్రధాన పాత్ర?

A) సైన్య నిర్వహణ
B) మతపరమైన సలహా
C) వ్యవసాయం
D) వాణిజ్యం

జవాబు: B

13. నాలుగు వర్ణాల ప్రస్తావన ఋగ్వేదంలోని ఏ భాగంలో ఉంది?

A) నాసదీయ సూక్తం
B) పురుషసూక్తం
C) గాయత్రీ మంత్రం
D) సోమ సూక్తం

జవాబు: B

14. పురుషసూక్తం ఋగ్వేదంలోని ఏ మండలంలో ఉంది?

A) 1వ మండలం
B) 5వ మండలం
C) 8వ మండలం
D) 10వ మండలం

జవాబు: D

15. వేద కాలంలో ఆవు దేనికి ముఖ్య సూచిక?

A) విద్య
B) సంపద
C) రాజకీయం
D) మతం మాత్రమే

జవాబు: B

16. ఉత్తర వేద కాలంలో ఏ లోహ వినియోగం పెరిగింది?

A) బంగారం
B) వెండి
C) ఇనుము
D) ప్లాటినం

జవాబు: C

17. వేద కాలంలో గుర్రం ప్రధానంగా దేనికి ఉపయోగించబడింది?

A) వ్యవసాయం మాత్రమే
B) రథ యుద్ధం
C) చేపల వేట
D) నీటి రవాణా

జవాబు: B

18. అశ్వమేధ యజ్ఞంలో ఏ జంతువుకు ప్రాధాన్యత ఉంది?

A) ఏనుగు
B) గుర్రం
C) ఆవు
D) ఎద్దు

జవాబు: B

19. వేద కాలంలోని "ఋతం" అంటే?

A) పన్ను
B) విశ్వ/నైతిక క్రమం
C) యుద్ధం
D) వ్యవసాయం

జవాబు: B

20. ఉపనిషత్తులు ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినవి?

A) తాత్విక ఆలోచనలు
B) యుద్ధాలు
C) వాణిజ్యం
D) పట్టణ నిర్మాణం

జవాబు: A

21. వేదాంగాలు ఎన్ని?

A) 4
B) 5
C) 6
D) 8

జవాబు: C

22. శిక్ష వేదాంగం దేనికి సంబంధించినది?

A) ఉచ్చారణ
B) యజ్ఞం
C) జ్యోతిషం
D) వ్యాకరణం

జవాబు: A

23. ఛందస్సు దేనికి సంబంధించినది?

A) పద్య ఛందస్సు
B) వైద్యం
C) రాజకీయం
D) యుద్ధం

జవాబు: A

24. నిరుక్తం దేనికి సంబంధించినది?

A) పదాల అర్థం
B) యుద్ధం
C) వ్యవసాయం
D) సంగీతం

జవాబు: A

25. జ్యోతిష వేదాంగం ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?

A) వైద్యం
B) కాలగణన మరియు ఖగోళ పరిశీలన
C) యుద్ధం
D) వ్యవసాయం

జవాబు: B

26. ప్రారంభ వేద కాలంలో ప్రధాన ప్రాంతం ఏది?

A) మగధ
B) సప్తసింధు
C) దక్కన్
D) తమిళకం

జవాబు: B

27. ఉత్తర వేద కాలంలో ఏ ప్రాంతం వైపు విస్తరణ జరిగింది?

A) గంగా–యమునా ప్రాంతం
B) కేరళ
C) శ్రీలంక
D) సింధ్ మాత్రమే

జవాబు: A

28. ప్రారంభ వేద కాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రధానమైనది?

A) భారీ పరిశ్రమలు
B) పశుపోషణ
C) సముద్ర వాణిజ్యం
D) బ్యాంకింగ్

జవాబు: B

29. ఉత్తర వేద కాలంలో ఏది మరింత ముఖ్యమైంది?

A) వ్యవసాయం
B) వేట మాత్రమే
C) చేపల వేట మాత్రమే
D) సముద్ర దోపిడీ

జవాబు: A

30. వేద కాలంలో విద్యకు ప్రధాన పద్ధతి?

A) విశ్వవిద్యాలయ వ్యవస్థ
B) గురుకుల వ్యవస్థ
C) ఆన్‌లైన్ విద్య
D) మఠ విద్య మాత్రమే

జవాబు: B

31. నాలుగు ఆశ్రమాలలో మొదటిది ఏది?

A) గృహస్థం
B) వానప్రస్థం
C) బ్రహ్మచర్యం
D) సన్యాసం

జవాబు: C

32. నాలుగు పురుషార్థాలలో చివరిది ఏది?

A) ధర్మం
B) అర్థం
C) కామం
D) మోక్షం

జవాబు: D

33. సభ మరియు సమితి ఏ కాలానికి సంబంధించినవి?

A) మౌర్య కాలం
B) వేద కాలం
C) గుప్త కాలం
D) మొఘల్ కాలం

జవాబు: B

34. వేద కాలంలో గ్రామ నాయకుడిని ఏమని పిలిచేవారు?

A) సేనాని
B) గ్రామణి
C) పురోహితుడు
D) రాజన్

జవాబు: B

35. వేద కాలంలో సైన్యాధికారిని ఏమని పిలిచేవారు?

A) గ్రామణి
B) రాజన్
C) సేనాని
D) విశ్

జవాబు: C

36. వేద సాహిత్యంలో యజ్ఞ కర్మకాండకు సంబంధించిన గ్రంథాలు?

A) బ్రాహ్మణాలు
B) ఉపనిషత్తులు
C) ఇతిహాసాలు
D) పురాణాలు

జవాబు: A

37. ఆరణ్యకాలు ప్రధానంగా ఏ మధ్యస్థ దశను సూచిస్తాయి?

A) కర్మకాండ నుంచి తాత్విక ఆలోచన వైపు
B) యుద్ధం నుంచి వాణిజ్యం వైపు
C) వ్యవసాయం నుంచి పశుపోషణ వైపు
D) పట్టణం నుంచి గ్రామం వైపు

జవాబు: A

38. ప్రారంభ వేద కాలంలో మహిళల స్థానం ఎలా ఉండేది?

A) పూర్తిగా హక్కులులేనిది
B) సాపేక్షంగా మెరుగ్గా ఉండేది
C) బానిసలుగా మాత్రమే ఉండేవారు
D) సమాజంలో లేరు

జవాబు: B

39. లోపాముద్ర ఎవరితో సంబంధం కలిగి ఉంది?

A) వేద కాలపు మహిళా ఋషి
B) మౌర్య రాణి
C) గుప్త రాణి
D) మధ్యయుగ కవయిత్రి

జవాబు: A

40. వేద కాలం తరువాత భారతదేశంలో ఏది బలపడింది?

A) మహాజనపదాల అభివృద్ధి
B) మొఘల్ సామ్రాజ్యం
C) బ్రిటిష్ పాలన
D) గుప్త సామ్రాజ్యం

జవాబు: A

⭐ 1-Minute Revision

వేద కాలం → రెండు దశలు

ప్రారంభ వేద కాలం → క్రీ.పూ. 1500–1000 → ఋగ్వేదం → సప్తసింధు → పశుపోషణ

ఉత్తర వేద కాలం → క్రీ.పూ. 1000–600 → గంగా–యమునా → వ్యవసాయం → ఇనుము → పెద్ద రాజ్యాలు

4 వేదాలు → ఋగ్, సామ, యజుర్, అధర్వ

సభ + సమితి → రాజకీయ సంస్థలు

రాజన్ → రాజు

సేనాని → సైన్యాధికారి

పురోహితుడు → మత సలహాదారు

గ్రామణి → గ్రామ నాయకుడు

ఇంద్రుడు → ప్రముఖ ఋగ్వేద దేవుడు

అగ్ని → యజ్ఞ దేవత

సరస్వతి → ఋగ్వేదంలో ముఖ్యమైన నది

సుదాసు → దశరాజ్ఞ యుద్ధం

పురుషసూక్తం → నాలుగు వర్ణాలు

ఉపనిషత్తులు → తత్వశాస్త్రం

వేదాంగాలు → 6

ఆశ్రమాలు → 4

పురుషార్థాలు → 4

ముగింపు

వేద కాలం భారతీయ చరిత్రలో సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక మరియు మతపరమైన పరిణామాలకు పునాది వేసిన కాలం. ప్రారంభ వేద కాలంలో పశుపోషణ, తెగ ఆధారిత సమాజం, సభ–సమితి, ప్రకృతి దేవతల ఆరాధన ముఖ్యంగా కనిపిస్తే, ఉత్తర వేద కాలంలో వ్యవసాయం, ఇనుము వినియోగం, పెద్ద రాజ్యాల ఆవిర్భావం, వర్ణ వ్యవస్థ బలపడటం, క్లిష్టమైన యజ్ఞాలు మరియు ఉపనిషత్తుల తాత్విక ఆలోచనలు అభివృద్ధి చెందాయి.