పర్యావరణం & జీవావరణ శాస్త్రం – పోటీ పరీక్షలకు సమగ్ర తెలుగు స్టడీ మెటీరియల్

పర్యావరణం మరియు జీవావరణ శాస్త్రం (Environment & Ecology) ఆధునిక పోటీ పరీక్షల్లో ప్రాముఖ్యత పెరుగుతున్న అంశాలలో ఒకటి. ఈ విభాగాన్ని కేవలం అడవులు, జంతువులు, కాలుష్యం వంటి అంశాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయలేం. జీవులు, సహజ వనరులు, వాతావరణం, వ్యవసాయం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజారోగ్యం, జీవవైవిధ్యం మరియు మానవ అభివృద్ధి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

పర్యావరణ సమస్యలు సాధారణంగా ఒక్క కారణంతో ఏర్పడవు. ఉదాహరణకు అడవుల నరికివేత జీవవైవిధ్యాన్ని తగ్గించడంతో పాటు నేల క్షీణత, నీటి చక్రంలో మార్పులు, కార్బన్ ఉద్గారాలు మరియు స్థానిక సమాజాల జీవనోపాధిపై కూడా ప్రభావం చూపవచ్చు. అందువల్ల Environment & Ecologyని పరస్పర సంబంధాలను గుర్తిస్తూ అధ్యయనం చేయడం అవసరం.

1. పర్యావరణం అంటే ఏమిటి?

ఒక జీవి జీవించడానికి, పెరగడానికి, పునరుత్పత్తి చెందడానికి మరియు తన జీవన క్రియలను కొనసాగించడానికి ప్రభావం చూపే జీవ మరియు అజీవ అంశాల సమాహారాన్ని పర్యావరణం (Environment) అంటారు.

పర్యావరణం స్థిరంగా ఉండే వ్యవస్థ కాదు. సహజ ప్రక్రియలు మరియు మానవ కార్యకలాపాల వల్ల ఇందులో నిరంతరం మార్పులు జరుగుతుంటాయి.

పర్యావరణంలోని ప్రధాన భాగాలు

జీవ కారకాలు (Biotic Factors)

జీవించి ఉన్న అన్ని అంశాలు జీవ కారకాలలోకి వస్తాయి. ఉదాహరణకు మనుషులు, జంతువులు, పక్షులు, మొక్కలు, బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు మరియు ఇతర సూక్ష్మజీవులు.

అజీవ కారకాలు (Abiotic Factors)

జీవం లేని, కానీ జీవుల జీవనంపై ప్రభావం చూపే ప్రకృతి అంశాలను అజీవ కారకాలు అంటారు. గాలి, నీరు, నేల, ఉష్ణోగ్రత, సూర్యకాంతి, తేమ, ఖనిజాలు మరియు pH వంటివి దీనికి ఉదాహరణలు.

2. Ecology అంటే ఏమిటి?

జీవులు మరియు వాటి జీవ, అజీవ పరిసరాల మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని Ecology (జీవావరణ శాస్త్రం) అంటారు.

Environment జీవిని చుట్టుముట్టిన పరిస్థితులను సూచిస్తే, Ecology ఆ జీవి తన పరిసరాలతో ఎలా సంబంధం కలిగి ఉందో అధ్యయనం చేస్తుంది.

ఉదాహరణకు ఒక అడవిలో చెట్లు, జంతువులు, పక్షులు, నేల, నీరు, సూక్ష్మజీవులు ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడతాయి. ఈ పరస్పర ఆధారపడటాన్ని అర్థం చేసుకోవడం Ecology యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.

3. జీవావరణ వ్యవస్థ స్థాయిలు

జీవావరణ సంబంధాలను చిన్న స్థాయి నుంచి పెద్ద స్థాయికి ఈ విధంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు:

Organism → Population → Community → Ecosystem → Biome → Biosphere

Organism

ఒకే జీవిని Organism అంటారు. ఉదాహరణకు ఒక పులి, ఒక చెట్టు లేదా ఒక పక్షి.

Population

ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో నివసించే ఒకే జాతికి చెందిన జీవుల సమూహాన్ని Population అంటారు.

Community

ఒక ప్రాంతంలో నివసించే వివిధ జాతుల Populationలు కలిసి Communityని ఏర్పరుస్తాయి.

Ecosystem

ఒక ప్రాంతంలోని జీవ మరియు అజీవ భాగాలు పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటూ పనిచేసే వ్యవస్థను Ecosystem అంటారు.

Biome

విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతంలో ప్రత్యేక వాతావరణ పరిస్థితులు మరియు వాటికి అనుగుణమైన జీవ సముదాయాలతో ఏర్పడిన పెద్ద పర్యావరణ ప్రాంతాన్ని Biome అంటారు. ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాలు, ఎడారులు, టండ్రా వంటి ప్రాంతాలు Biomesకు ఉదాహరణలు.

Biosphere

భూమిపై జీవం కొనసాగుతున్న అన్ని ప్రాంతాలను కలిపి Biosphereగా పరిగణిస్తారు.

4. Ecosystem – పర్యావరణ వ్యవస్థ

ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలోని జీవ మరియు అజీవ అంశాల మధ్య జరిగే పరస్పర చర్యలతో ఏర్పడే సహజ వ్యవస్థను Ecosystem అంటారు.

అడవి, సరస్సు, చెరువు, నది, సముద్రం, గడ్డి భూములు వంటి ప్రాంతాలు వివిధ రకాల Ecosystemsగా పనిచేస్తాయి.

Ecosystemలో జీవ భాగాలు

ఉత్పత్తిదారులు (Producers)

ఆకుపచ్చ మొక్కలు సూర్యకాంతిని ఉపయోగించి కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా సేంద్రియ ఆహారాన్ని తయారు చేసుకుంటాయి. అందువల్ల అవి Ecosystemలో ఉత్పత్తిదారులుగా పనిచేస్తాయి.

వినియోగదారులు (Consumers)

తమ ఆహారాన్ని స్వయంగా తయారు చేసుకోలేని జీవులు ఇతర జీవులపై ఆధారపడతాయి. వీటిని వినియోగదారులు అంటారు.

శాకాహారులు సాధారణంగా ప్రాథమిక వినియోగదారులుగా, వాటిని తినే మాంసాహారులు తదుపరి వినియోగదారులుగా ఉంటారు.

విఘటకాలు (Decomposers)

చనిపోయిన మొక్కలు, జంతువుల సేంద్రియ పదార్థాలను విచ్ఛిన్నం చేసి వాటిలోని పోషకాలను తిరిగి పర్యావరణంలోకి చేరేలా చేసే బ్యాక్టీరియా మరియు శిలీంధ్రాలు వంటి జీవులను విఘటకాలు అంటారు.

విఘటకాలు లేకపోతే మృత సేంద్రియ పదార్థాలు పేరుకుపోవడంతో పాటు పోషక పదార్థాల చక్రం కూడా తీవ్రంగా ప్రభావితమవుతుంది.

5. Food Chain – ఆహార గొలుసు

ఒక జీవి నుంచి మరొక జీవికి ఆహారం ద్వారా శక్తి బదిలీ అయ్యే క్రమాన్ని Food Chain అంటారు.

ఉదాహరణ: గడ్డి → మిడత → కప్ప → పాము → గద్ద

ఈ క్రమంలో గడ్డి ఉత్పత్తిదారు. మిడత దానిని తింటుంది. మిడతను కప్ప, కప్పను పాము, పామును గద్ద తినే పరిస్థితిలో శక్తి ఒక స్థాయి నుంచి మరో స్థాయికి బదిలీ అవుతుంది.

Food Chainలో రెండు సాధారణ రూపాలు

Grazing Food Chain: ఆకుపచ్చ మొక్కల నుంచి ప్రారంభమయ్యే ఆహార గొలుసు.

Detritus Food Chain: చనిపోయిన సేంద్రియ పదార్థాల నుంచి ప్రారంభమయ్యే ఆహార గొలుసు.

6. Food Web – ఆహార వల

ప్రకృతిలో ఒక జీవి ఒకే ఆహార వనరుపై ఆధారపడదు. అనేక Food Chains పరస్పరం అనుసంధానమైనప్పుడు Food Web ఏర్పడుతుంది.

Food Web ఒక Ecosystemలో జీవుల మధ్య ఉన్న సంక్లిష్టమైన పరస్పర ఆధారపడటాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.

ఒకే జాతి తగ్గిపోవడం లేదా పెరగడం ఇతర జాతులపై కూడా ప్రభావం చూపడానికి Food Webలోని ఈ పరస్పర సంబంధాలు కారణమవుతాయి.

7. శక్తి ప్రవాహం (Energy Flow)

పర్యావరణ వ్యవస్థలో శక్తికి ప్రధాన సహజ మూలం సూర్యుడు. ఆకుపచ్చ మొక్కలు సూర్యకాంతిని రసాయన శక్తిగా మార్చి ఆహారంలో నిల్వ చేస్తాయి.

సాధారణంగా శక్తి ప్రవాహం:

సూర్యుడు → ఉత్పత్తిదారులు → శాకాహారులు → మాంసాహారులు

శక్తి ఒక ట్రోఫిక్ స్థాయి నుంచి తదుపరి స్థాయికి వెళ్లే సమయంలో మొత్తం శక్తి బదిలీ కాదు. జీవక్రియల కోసం వినియోగించబడిన శక్తిలో గణనీయమైన భాగం వేడి రూపంలో పర్యావరణంలోకి విడుదలవుతుంది.

10 శాతం నియమం

ఒక ట్రోఫిక్ స్థాయి నుంచి తదుపరి ట్రోఫిక్ స్థాయికి సుమారుగా 10 శాతం శక్తి బదిలీ అవుతుందని సాధారణంగా వివరించే సూత్రాన్ని 10 శాతం నియమం అంటారు.

8. Ecological Pyramid

పర్యావరణ వ్యవస్థలోని వివిధ ట్రోఫిక్ స్థాయిలను పిరమిడ్ రూపంలో చూపించడాన్ని Ecological Pyramid అంటారు.

ప్రధాన రకాలు:

Numbers Pyramid
Biomass Pyramid
Energy Pyramid

Energy Pyramid సాధారణంగా నిటారుగా ఉంటుంది. ప్రతి ట్రోఫిక్ స్థాయిలో శక్తి కొంత భాగం జీవక్రియలలో వినియోగించబడటం మరియు వేడి రూపంలో నష్టపోవడం దీనికి ప్రధాన కారణం.

9. జీవవైవిధ్యం (Biodiversity)

భూమిపై ఉన్న జీవరాశులలో కనిపించే వైవిధ్యాన్ని విస్తృతంగా Biodiversity అంటారు. ఇందులో కేవలం జంతువులు మరియు మొక్కల సంఖ్య మాత్రమే కాకుండా జన్యు వైవిధ్యం, జాతుల వైవిధ్యం మరియు Ecosystem వైవిధ్యం కూడా ఉంటాయి.

జీవవైవిధ్యంలోని మూడు స్థాయిలు

Genetic Diversity: ఒకే జాతిలోని జన్యు వైవిధ్యం.
Species Diversity: వివిధ జాతుల వైవిధ్యం.
Ecosystem Diversity: వివిధ పర్యావరణ వ్యవస్థల వైవిధ్యం.

10. జీవవైవిధ్యం ఎందుకు ముఖ్యమైనది?

జీవవైవిధ్యం పర్యావరణ వ్యవస్థల స్థిరత్వానికి కీలకమైన ఆధారం. ఆహారం, ఔషధాలు, పరాగసంపర్కం, నేల సారవంతత, నీటి శుద్ధి, కార్బన్ నిల్వ మరియు జీవనోపాధి వంటి అనేక అంశాలు జీవవైవిధ్యంతో అనుసంధానమై ఉన్నాయి.

ఒక జాతి అంతరించిపోవడం వల్ల ఆ జాతితో సంబంధం ఉన్న ఇతర జీవుల సంఖ్య, ఆహార గొలుసులు మరియు Ecosystemలోని ప్రక్రియలు కూడా మారవచ్చు.

11. Biodiversity Hotspots

అత్యధిక స్థానిక జాతులు ఉండటంతో పాటు వాటి సహజ నివాస ప్రాంతంలో గణనీయమైన నష్టం జరిగిన ప్రాంతాలను Biodiversity Hotspotsగా గుర్తిస్తారు.

భారతదేశానికి సంబంధం ఉన్న ముఖ్యమైన Hotspot ప్రాంతాలు:

Himalaya
Indo-Burma
Western Ghats–Sri Lanka
Sundaland

Hotspot అనే భావనలో కేవలం జాతుల సంఖ్య మాత్రమే కాకుండా స్థానిక జాతుల ఉనికి మరియు నివాస ప్రాంత నష్టం కూడా ముఖ్యమైన అంశాలు.

12. Endemic Species – స్థానిక జాతులు

ఒక నిర్దిష్ట భౌగోళిక ప్రాంతానికే సహజంగా పరిమితమైన జాతిని Endemic Species అంటారు.

దీవులు, పర్వత ప్రాంతాలు మరియు ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు ఉన్న ప్రాంతాల్లో స్థానిక జాతుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండవచ్చు.

13. Keystone Species

ఒక Ecosystemలో తన సంఖ్యతో పోలిస్తే అసాధారణంగా ఎక్కువ పర్యావరణ ప్రభావాన్ని చూపే జాతిని Keystone Species అంటారు.

ఇలాంటి జాతి తొలగిపోయినప్పుడు Ecosystemలోని ఇతర జీవుల మధ్య సంబంధాల్లో పెద్ద మార్పులు సంభవించే అవకాశం ఉంటుంది.

14. Invasive Alien Species

సహజంగా ఒక ప్రాంతానికి చెందినవి కాకుండా కొత్త ప్రాంతంలో ప్రవేశించి, అక్కడ వేగంగా విస్తరించి స్థానిక జాతులు లేదా Ecosystemపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపే బాహ్య జాతులను Invasive Alien Species అంటారు.

వాటి వల్ల:

స్థానిక జాతులతో పోటీ పెరుగుతుంది.
స్థానిక జాతుల సంఖ్య తగ్గవచ్చు.
ఆహార సంబంధాలు మారవచ్చు.
వ్యవసాయం మరియు నీటి వనరులపై ప్రభావం పడవచ్చు.

15. పర్యావరణ కాలుష్యం

పర్యావరణంలోని సహజ భౌతిక, రసాయన లేదా జీవ లక్షణాలను హానికరంగా మార్చే పదార్థాలు లేదా శక్తి రూపాలు అధికంగా చేరడాన్ని కాలుష్యంగా పరిగణించవచ్చు.

ప్రధాన కాలుష్య రకాలు:

వాయు కాలుష్యం
నీటి కాలుష్యం
నేల కాలుష్యం
శబ్ద కాలుష్యం
సముద్ర కాలుష్యం
ఉష్ణ కాలుష్యం
రేడియోధార్మిక కాలుష్యం

16. వాయు కాలుష్యం

వాహనాలు, పరిశ్రమలు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, నిర్మాణ కార్యకలాపాలు, బయోమాస్ దహనం మరియు వ్యర్థాల దహనం వాయు కాలుష్యానికి ముఖ్యమైన మానవ మూలాలు.

ముఖ్యమైన కాలుష్యకారకాలు:

PM2.5
PM10
Sulphur Dioxide
Nitrogen Oxides
Carbon Monoxide
Ground-level Ozone

PM2.5 వంటి సూక్ష్మ కణాలు శ్వాసకోశ వ్యవస్థలో లోతుగా ప్రవేశించగలవు కాబట్టి ప్రజారోగ్య పరంగా ముఖ్యమైన కాలుష్యకారకాలుగా పరిగణిస్తారు.

17. నీటి కాలుష్యం

నదులు, సరస్సులు, సముద్రాలు లేదా భూగర్భ జలాల్లో హానికర పదార్థాలు చేరి నీటి సహజ నాణ్యత మరియు వినియోగయోగ్యత దెబ్బతినడాన్ని నీటి కాలుష్యం అంటారు.

ప్రధాన కారణాలు:

పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు
మురుగునీరు
వ్యవసాయ రసాయనాలు
ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు
చమురు కాలుష్యం

18. Eutrophication

నీటి వనరుల్లో నైట్రోజన్ మరియు ఫాస్ఫరస్ వంటి పోషక పదార్థాలు అధికంగా చేరడం వల్ల ఆల్గీ మరియు ఇతర జల మొక్కల పెరుగుదల పెరగవచ్చు.

తరువాత అవి చనిపోయి విచ్ఛిన్నం కావడంతో నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్ వినియోగం పెరిగి, జలచర జీవులకు ప్రతికూల పరిస్థితులు ఏర్పడవచ్చు.

పోషకాల పెరుగుదల → ఆల్గీ పెరుగుదల → విచ్ఛిన్నం → ఆక్సిజన్ తగ్గుదల → జలచరాలపై ప్రభావం

19. Bioaccumulation మరియు Biomagnification

ఒక జీవి తన శరీరంలో ఒక పదార్థాన్ని కాలక్రమేణా పేరుకుపోయేలా చేసుకోవడాన్ని Bioaccumulation అంటారు.

ఆహార గొలుసులో పై ట్రోఫిక్ స్థాయిలకు వెళ్లే కొద్దీ కొన్ని persistent కాలుష్యకారకాల సాంద్రత పెరగడాన్ని Biomagnification అంటారు.

ఈ రెండు భావనలు ఒకటే కావు. మొదటిది ఒక జీవి స్థాయిలో పేరుకుపోవడాన్ని, రెండవది ఆహార గొలుసులోని ట్రోఫిక్ స్థాయిల మధ్య సాంద్రత పెరుగుదలను సూచిస్తుంది.

20. Greenhouse Effect

భూమి ఉపరితలం నుంచి వెలువడే ఉష్ణ వికిరణంలో కొంత భాగాన్ని వాతావరణంలోని కొన్ని వాయువులు గ్రహించి తిరిగి విడుదల చేయడం వల్ల భూమి జీవానికి అనుకూలమైన ఉష్ణోగ్రతను కలిగి ఉంటుంది. దీనినే Greenhouse Effect అంటారు.

ప్రధాన గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులు:

Carbon Dioxide
Methane
Nitrous Oxide
Water Vapour

సహజ Greenhouse Effect జీవానికి అవసరం. అయితే మానవ కార్యకలాపాల వల్ల గ్రీన్‌హౌస్ వాయువుల సాంద్రత పెరగడం అదనపు వేడిమికి దారితీయవచ్చు.

21. Global Warming మరియు Climate Change

భూమి సగటు ఉష్ణోగ్రత దీర్ఘకాలంగా పెరుగుతున్న ధోరణిని Global Warming అంటారు.

Climate Change అనేది ఉష్ణోగ్రతలతో పాటు వర్షపాతం, గాలులు, సముద్రాలు, మంచు వ్యవస్థలు మరియు ఇతర వాతావరణ అంశాల్లో జరిగే దీర్ఘకాలిక మార్పులను కలుపుకున్న విస్తృత భావన.

అందువల్ల Global Warming అనేది Climate Changeలోని ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

22. Mitigation మరియు Adaptation

Mitigation

వాతావరణ మార్పుకు కారణమయ్యే గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను తగ్గించడం లేదా కార్బన్ శోషణను పెంచే చర్యలను Mitigation అంటారు.

పునరుత్పాదక శక్తి, శక్తి సామర్థ్యం, స్వచ్ఛమైన రవాణా, కార్బన్ నిల్వ వంటి చర్యలు దీనికి ఉదాహరణలు.

Adaptation

వాతావరణ మార్పు వల్ల ఏర్పడే ప్రభావాలకు అనుగుణంగా వ్యవసాయం, మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రజారోగ్యం మరియు సమాజాలు తమ విధానాలను మార్చుకోవడాన్ని Adaptation అంటారు.

వర్షాభావ నిరోధక పంటలు, వరద నిర్వహణ, తీర ప్రాంత రక్షణ, వేడి తరంగాల కోసం ముందస్తు చర్యలు Adaptationకు ఉదాహరణలు.

23. Carbon Cycle

వాతావరణం, మొక్కలు, జంతువులు, నేల, సముద్రాలు మరియు భూగర్భ నిల్వల మధ్య కార్బన్ నిరంతరం మార్పిడి చెందుతుంది. ఈ ప్రక్రియను Carbon Cycle అంటారు.

ముఖ్యమైన ప్రక్రియలు:

Photosynthesis
Respiration
Decomposition
Combustion
Oceanic Carbon Exchange

అడవుల నరికివేత మరియు శిలాజ ఇంధనాల దహనం కార్బన్ చక్రంలో మానవ ప్రభావానికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు.

24. Water Cycle

భూమి ఉపరితలం, వాతావరణం మరియు జల వనరుల మధ్య నీరు నిరంతరం మార్పిడి చెందే ప్రక్రియను Water Cycle అంటారు.

Evaporation → Condensation → Precipitation → Runoff/Infiltration → Collection

అడవులు, చిత్తడి భూములు, నేల మరియు జల వనరులు నీటి చక్రంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.

25. Ozone Layer

స్ట్రాటోస్ఫియర్‌లో ఓజోన్ అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాన్ని సాధారణంగా ఓజోన్ పొరగా వ్యవహరిస్తారు. ఇది సూర్యుని నుంచి వచ్చే హానికరమైన అతినీలలోహిత కిరణాల్లో గణనీయమైన భాగాన్ని గ్రహిస్తుంది.

CFCs వంటి కొన్ని Ozone Depleting Substances ఓజోన్ క్షీణతకు చారిత్రకంగా ముఖ్యమైన కారణాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.

Montreal Protocol

ఓజోన్ పొరను క్షీణింపజేసే పదార్థాల ఉత్పత్తి మరియు వినియోగాన్ని నియంత్రించడానికి రూపొందించబడిన ముఖ్యమైన అంతర్జాతీయ పర్యావరణ ఒప్పందం Montreal Protocol.

26. Wetlands – చిత్తడి భూములు

నీటితో శాశ్వతంగా లేదా కాలానుగుణంగా అనుసంధానమై ఉండే పర్యావరణ వ్యవస్థలను విస్తృతంగా Wetlandsగా పరిగణిస్తారు.

Wetlands అందించే ముఖ్యమైన ప్రయోజనాలు:

వరద నియంత్రణ
నీటి శుద్ధి
భూగర్భ జలాల పునర్భరణ
పక్షులు మరియు జలచరాలకు నివాసం
కార్బన్ నిల్వ
స్థానిక జీవనోపాధికి సహాయం

Ramsar Convention

అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన Wetlands సంరక్షణకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన అంతర్జాతీయ ఒప్పందం Ramsar Convention.

27. In-situ మరియు Ex-situ Conservation

సంరక్షణ విధానం	అర్థం	ఉదాహరణ
In-situ Conservation	సహజ నివాస ప్రాంతంలోనే జీవులను సంరక్షించడం	National Park, Wildlife Sanctuary
Ex-situ Conservation	సహజ నివాస ప్రాంతానికి బయట జీవులను సంరక్షించడం	Zoo, Seed Bank, Botanical Garden

28. Ecosystem Services

పర్యావరణ వ్యవస్థలు మనిషికి అందించే ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష ప్రయోజనాలను Ecosystem Services అంటారు.

Provisioning Services

ఆహారం, నీరు, కలప, ఫైబర్ మరియు ఔషధ వనరులు వంటి ప్రత్యక్ష వనరులు.

Regulating Services

వాతావరణ నియంత్రణ, వరద నియంత్రణ, నీటి శుద్ధి మరియు పరాగసంపర్కం వంటి సహజ నియంత్రణ సేవలు.

Cultural Services

పర్యాటకం, వినోదం, ఆధ్యాత్మిక విలువలు మరియు సాంస్కృతిక ప్రయోజనాలు.

Supporting Services

పోషక చక్రాలు, నేల నిర్మాణం మరియు ప్రాథమిక ఉత్పత్తి వంటి Ecosystem పనితీరుకు పునాది వేసే సేవలు.

29. Sustainable Development

ప్రస్తుత తరాల అవసరాలను తీర్చడంతో పాటు భవిష్యత్ తరాల అవసరాలను తీర్చే సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీయకుండా అభివృద్ధి కొనసాగించడాన్ని Sustainable Development అంటారు.

సుస్థిర అభివృద్ధిలో మూడు అంశాల మధ్య సమతుల్యత అవసరం:

ఆర్థిక అభివృద్ధి + సామాజిక సంక్షేమం + పర్యావరణ సంరక్షణ

30. Environmental Impact Assessment – EIA

ఒక పెద్ద అభివృద్ధి ప్రాజెక్ట్ వల్ల పర్యావరణంపై కలిగే సంభావ్య ప్రభావాలను ప్రాజెక్ట్ అమలుకు ముందు అంచనా వేసే ప్రక్రియను Environmental Impact Assessment అంటారు.

సాధారణంగా పరిశీలించే అంశాలు:

గాలి నాణ్యత
నీటి వనరులు
నేల
జీవవైవిధ్యం
ప్రజారోగ్యం
స్థానిక జీవనోపాధి
సామాజిక ప్రభావాలు

31. పర్యావరణ పరిరక్షణలో ముఖ్యమైన సూత్రాలు

Polluter Pays Principle

కాలుష్యానికి కారణమైన వ్యక్తి లేదా సంస్థ కాలుష్య నియంత్రణ మరియు దాని వల్ల కలిగే నష్టాల ఖర్చును భరించాలి అనే భావనను Polluter Pays Principle అంటారు.

Precautionary Principle

తీవ్రమైన లేదా తిరిగి సరిచేయలేని పర్యావరణ నష్టం సంభవించే అవకాశం ఉన్నప్పుడు పూర్తి శాస్త్రీయ నిర్ధారణ కోసం వేచి ఉండకుండా ముందస్తు జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి అనే భావనను Precautionary Principle అంటారు.

Intergenerational Equity

సహజ వనరులు ప్రస్తుత తరానికి మాత్రమే కాకుండా భవిష్యత్ తరాలకు కూడా చెందుతాయి. అందువల్ల నేటి అభివృద్ధి భవిష్యత్ తరాల వనరులపై అన్యాయమైన భారాన్ని మోపకూడదనే భావనను Intergenerational Equity అంటారు.

32. పోటీ పరీక్షలకు ముఖ్యమైన తేడాలు

అంశం	అర్థం
Environment	జీవిని ప్రభావితం చేసే జీవ మరియు అజీవ పరిసరాలు
Ecology	జీవులు మరియు వాటి పరిసరాల మధ్య సంబంధాల అధ్యయనం
Ecosystem	జీవ మరియు అజీవ భాగాల పరస్పర చర్యల వ్యవస్థ
Food Chain	ఒక ఆహార మార్గం
Food Web	అనేక ఆహార గొలుసుల అనుసంధానం
Bioaccumulation	ఒక జీవిలో కాలక్రమేణా పదార్థం పేరుకుపోవడం
Biomagnification	ఆహార గొలుసులో పై స్థాయిలకు వెళ్లే కొద్దీ కొన్ని కాలుష్యకారకాల సాంద్రత పెరగడం
Mitigation	వాతావరణ మార్పుకు కారణమయ్యే ఉద్గారాలను తగ్గించడం
Adaptation	వాతావరణ మార్పు ప్రభావాలకు అనుగుణంగా మారడం
In-situ	సహజ నివాసంలో సంరక్షణ
Ex-situ	సహజ నివాసానికి బయట సంరక్షణ

33. ముఖ్యమైన ప్రశ్నలు – సమాధానాలు

1. Ecology అంటే ఏమిటి?

జీవులు మరియు వాటి పరిసరాల మధ్య పరస్పర సంబంధాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని Ecology అంటారు.

2. Ecosystemలో ప్రధాన ఉత్పత్తిదారులు ఎవరు?

సాధారణంగా ఆకుపచ్చ మొక్కలు ప్రధాన ఉత్పత్తిదారులుగా పనిచేస్తాయి.

3. Food Web అంటే ఏమిటి?

అనేక Food Chains పరస్పరం అనుసంధానమైనప్పుడు ఏర్పడే ఆహార సంబంధాల వ్యవస్థను Food Web అంటారు.

4. Biodiversityలో ప్రధాన స్థాయిలు ఏమిటి?

Genetic Diversity, Species Diversity మరియు Ecosystem Diversity.

5. In-situ Conservation అంటే ఏమిటి?

జీవులను వాటి సహజ నివాస ప్రాంతంలోనే సంరక్షించడం In-situ Conservation.

6. Ex-situ Conservation అంటే ఏమిటి?

జీవులను సహజ నివాస ప్రాంతానికి బయట సంరక్షించడం Ex-situ Conservation.

7. Global Warming మరియు Climate Change ఒకటేనా?

పూర్తిగా ఒకటే కాదు. Global Warming భూమి సగటు ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను సూచిస్తుంది. Climate Change అనేది ఉష్ణోగ్రతతో పాటు వర్షపాతం, గాలులు, సముద్రాలు మరియు ఇతర వాతావరణ అంశాల్లో దీర్ఘకాలిక మార్పులను కలుపుకున్న విస్తృత భావన.

8. Eutrophication అంటే ఏమిటి?

నీటిలో నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్ వంటి పోషకాలు అధికంగా చేరడం వల్ల ఆల్గీ పెరుగుదల మరియు తదనంతరం నీటిలో ఆక్సిజన్ తగ్గుదల వంటి పరిణామాలు ఏర్పడే ప్రక్రియను Eutrophication అంటారు.

34. ముగింపు

Environment & Ecologyని కేవలం నిర్వచనాలు మరియు పేర్లను గుర్తుపెట్టుకునే విషయంగా చూడకూడదు. ప్రకృతిలో ఒక మార్పు మరొక ప్రక్రియను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో అర్థం చేసుకోవడం ఈ విభాగంలో అత్యంత ముఖ్యమైన విషయం.

అడవులు, జీవవైవిధ్యం, నీటి వనరులు, కాలుష్యం, వాతావరణ మార్పు, వ్యవసాయం, ప్రజారోగ్యం మరియు ఆర్థిక అభివృద్ధి అన్నీ పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్నాయి. ఈ సంబంధాలను అర్థం చేసుకున్నప్పుడు పర్యావరణానికి సంబంధించిన సాధారణ ప్రశ్నలతో పాటు విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలకు కూడా సమర్థవంతంగా సమాధానం ఇవ్వగలుగుతారు.

పర్యావరణ పరిరక్షణ అనేది కేవలం ప్రభుత్వ బాధ్యత కాదు. సహజ వనరులను బాధ్యతాయుతంగా వినియోగించడం, జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడటం, కాలుష్యాన్ని తగ్గించడం మరియు భవిష్యత్ తరాలకు ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణాన్ని అందించడం సమాజం మొత్తం బాధ్యత.

పర్యావరణం & జీవావరణ శాస్త్రం