ప్రాగితిహాసిక కాలం

 ప్రాచీన భారత చరిత్ర 

1.ప్రాగితిహాసిక కాలం – భారతదేశపు తొలి మానవ జీవనం

పరిచయం:

భారతదేశ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందుగా మనిషి భూమిపై ఎలా జీవించడం ప్రారంభించాడో తెలుసుకోవాలి. మనిషి లిఖితపూర్వకంగా తన జీవితం, సమాజం, ఆచారాలు లేదా సంఘటనలను నమోదు చేయకముందు ఉన్న కాలాన్ని ప్రాగితిహాసిక కాలం (Prehistoric Period) అంటారు.

ఈ కాలానికి సంబంధించిన సమాచారం మనకు పుస్తకాలు లేదా లిఖిత శాసనాల ద్వారా కాకుండా రాతి పనిముట్లు, గుహా చిత్రాలు, ఎముకలు, మట్టి పాత్రలు, నివాస స్థలాల అవశేషాలు, సమాధులు మరియు పురావస్తు ఆధారాల ద్వారా లభిస్తుంది.

పోటీ పరీక్షల దృష్టిలో ప్రాగితిహాసిక కాలం చాలా ముఖ్యమైనది. ముఖ్యంగా పాత రాతియుగం, మధ్య రాతియుగం, కొత్త రాతియుగం, లోహయుగం, ముఖ్య పురావస్తు ప్రదేశాలు మరియు వాటి ప్రత్యేకతలు తరచుగా ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

1. ప్రాగితిహాసిక కాలం అంటే ఏమిటి?

“చరిత్ర” అంటే గత మానవ సమాజానికి సంబంధించిన ఆధారాలతో కూడిన అధ్యయనం. అయితే మనిషి లిపిని ఉపయోగించడం ప్రారంభించకముందు కూడా వేల సంవత్సరాల పాటు జీవించాడు.

ఆ కాలంలో మనిషి తన అనుభవాలను రాతపూర్వకంగా నమోదు చేయలేదు. అందువల్ల ఆ కాలాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భౌతిక ఆధారాలపై ఆధారపడతారు.

ముఖ్యమైన ఆధారాలు

• రాతి పనిముట్లు
• ఎముకలు
• జంతువుల అవశేషాలు
• గుహా చిత్రాలు
• మట్టి పాత్రలు
• ధాన్యాల అవశేషాలు
• పురాతన నివాసాల ఆనవాళ్లు
• సమాధులు
• లోహ వస్తువులు

గుర్తుంచుకోండి:
ప్రాగితిహాసిక కాలానికి ప్రధాన ఆధారం పురావస్తు ఆధారాలు.

2. ప్రాగితిహాసిక కాలంలోని ప్రధాన దశలు

భారతదేశంలోని ప్రాచీన మానవ జీవనాన్ని సాధారణంగా ఈ క్రింది దశలుగా అధ్యయనం చేస్తారు:

1. పాత రాతియుగం – Paleolithic Age
2. మధ్య రాతియుగం – Mesolithic Age
3. కొత్త రాతియుగం – Neolithic Age
4. చాల్కోలిథిక్ లేదా రాగి-రాతి యుగం – Chalcolithic Age
5. ఇనుప యుగం – Iron Age

ఈ దశల మధ్య ప్రధాన మార్పు మానవుని జీవన విధానం, పనిముట్ల తయారీ, ఆహార సేకరణ నుంచి ఆహార ఉత్పత్తికి మారడం, స్థిర నివాసాలు ఏర్పరచుకోవడం మరియు లోహాల వినియోగం.

3. పాత రాతియుగం – Paleolithic Age

పాత రాతియుగాన్ని మానవ చరిత్రలో అత్యంత ప్రాచీన దశగా పరిగణిస్తారు.

ఈ కాలంలో మనిషి ప్రకృతిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి జీవించాడు. వ్యవసాయం ఇంకా అభివృద్ధి చెందలేదు. కాబట్టి అడవుల్లో లభించే పండ్లు, వేర్లు, కందమూలాలు, విత్తనాలు మరియు వేట ద్వారా లభించే మాంసం ప్రధాన ఆహార వనరులు.

పాత రాతియుగం ముఖ్య లక్షణాలు

• రాతితో పనిముట్లు తయారు చేశారు.
• వేట మరియు ఆహార సేకరణ ప్రధాన జీవనాధారం.
• సంచార జీవనం ఎక్కువగా ఉండేది.
• గుహలు, రాతి ఆశ్రయాలు వంటి ప్రాంతాల్లో నివసించేవారు.
• ప్రకృతి పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నివాసాలను మార్చుకునేవారు.
• అగ్ని వినియోగం మానవ జీవనంలో గొప్ప మార్పును తీసుకొచ్చింది.
• తరువాతి దశల్లో జంతువుల వేటలో మెరుగైన పనిముట్లు ఉపయోగించారు.

పనిముట్లు

పాత రాతియుగంలో ఉపయోగించిన ముఖ్యమైన పనిముట్లలో:

• Hand Axe
• Cleaver
• Chopper
• Scraper

వంటి రాతి పరికరాలు ఉన్నాయి.

ఇవి వేట, జంతువుల మాంసాన్ని కోయడం, చెట్ల కొమ్మలను తొలగించడం మరియు ఇతర రోజువారీ అవసరాలకు ఉపయోగపడేవి.

4. పాత రాతియుగంలోని ముఖ్యమైన భారతీయ ప్రదేశాలు

భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో పాత రాతియుగానికి చెందిన ఆధారాలు లభించాయి.

ముఖ్య ప్రదేశాలు

సోహన్ లోయ
ప్రస్తుత పాకిస్తాన్ ప్రాంతంలోని సోహన్ నది పరిసరాల్లో ప్రాచీన రాతి పనిముట్లు లభించాయి.

నర్మదా లోయ
మధ్య భారతదేశంలో ప్రాచీన మానవ జీవనానికి సంబంధించిన ముఖ్య ఆధారాలు లభించాయి.

భీంబేట్కా
మధ్యప్రదేశ్‌లోని భీంబేట్కా గుహలు భారతదేశపు ప్రాచీన మానవ జీవనాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రదేశాల్లో ఒకటి.

భీంబేట్కా ప్రాంతం ముఖ్యంగా శిలా ఆశ్రయాలు మరియు గుహా చిత్రాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

5. అగ్ని వినియోగం

మానవ పరిణామంలో అగ్ని వినియోగం ఒక గొప్ప మలుపు.

అగ్ని ద్వారా:

• ఆహారాన్ని వండుకోవడం
• చలిని తట్టుకోవడం
• అడవి జంతువుల నుంచి రక్షణ
• రాత్రివేళ వెలుగు
• కొన్ని పనిముట్ల తయారీలో సహాయం

వంటి ప్రయోజనాలు లభించాయి.

పరీక్షా అంశం:
మానవ జీవన విధానంలో అగ్ని వినియోగం ఒక ముఖ్యమైన సాంకేతిక పురోగతిగా పరిగణించబడుతుంది.

6. మధ్య రాతియుగం – Mesolithic Age

పాత రాతియుగం తరువాత వచ్చిన దశను మధ్య రాతియుగం అంటారు.

ఈ కాలంలో మానవ జీవనంలో కొన్ని ముఖ్యమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి.

ముఖ్యమైన మార్పులు

• చిన్న పరిమాణంలో ఉండే రాతి పనిముట్లు తయారు చేశారు.
• వీటిని Microliths – సూక్ష్మ రాతి పరికరాలు అంటారు.
• వేట పద్ధతులు మెరుగుపడ్డాయి.
• చేపలు పట్టడం విస్తరించింది.
• అడవి ఆహార సేకరణ కొనసాగింది.
• కొన్ని ప్రాంతాల్లో పాక్షిక స్థిర నివాస జీవనం కనిపించింది.
• జంతువుల పెంపకానికి ప్రారంభ సంకేతాలు కనిపించాయి.

7. సూక్ష్మ రాతి పరికరాలు – Microliths

మధ్య రాతియుగానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన గుర్తింపు Microliths.

ఇవి చాలా చిన్న పరిమాణంలో ఉండే రాతి పనిముట్లు.

వాటిని ఒంటరిగా లేదా చెక్క/ఎముకలతో కలిపి ఉపయోగించేవారు.

ఉదాహరణకు:

• చిన్న బాణపు అంచులు
• కత్తి వంటి పరికరాలు
• కోయడానికి ఉపయోగించే పరికరాలు

వంటి వాటిలో సూక్ష్మ రాతి పరికరాలను ఉపయోగించారు.

పరీక్షలో గుర్తుంచుకోండి

Mesolithic → Microliths

8. మధ్య రాతియుగానికి సంబంధించిన ముఖ్య ప్రదేశాలు

భారతదేశంలో మధ్య రాతియుగానికి సంబంధించిన అనేక పురావస్తు ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.

ముఖ్యమైనవి

• బాగోర్ – రాజస్థాన్
• లాంగ్నాజ్ – గుజరాత్
• భీంబేట్కా – మధ్యప్రదేశ్
• సరకై-నహర్-రాయ్ – ఉత్తరప్రదేశ్
• మహదహా – ఉత్తరప్రదేశ్

ఈ ప్రాంతాల్లో వేట, చేపల వేట, ఆహార సేకరణ మరియు ప్రారంభ స్థిర జీవనానికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి.

9. కొత్త రాతియుగం – Neolithic Age

మానవ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన మార్పుల్లో ఒకటి కొత్త రాతియుగంలో జరిగింది.

ఇప్పటివరకు ప్రకృతిలో లభించిన ఆహారాన్ని సేకరించిన మనిషి, క్రమంగా ఆహారాన్ని స్వయంగా ఉత్పత్తి చేయడం ప్రారంభించాడు.

ఇది మానవ సమాజంలో విప్లవాత్మక మార్పుకు దారితీసింది.

కొత్త రాతియుగం ముఖ్య లక్షణాలు

• వ్యవసాయం ప్రారంభమైంది.
• పశుపోషణ అభివృద్ధి చెందింది.
• స్థిర నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి.
• మెరుగైన రాతి పనిముట్లు ఉపయోగించారు.
• ధాన్యాల సాగు ప్రారంభమైంది.
• మట్టి పాత్రల వినియోగం పెరిగింది.
• నూలు వడకడం మరియు వస్త్ర తయారీకి సంబంధించిన ఆధారాలు కనిపించాయి.
• గ్రామీణ సమాజాలు ఏర్పడటం ప్రారంభమైంది.

10. వ్యవసాయం – మానవ జీవితంలో విప్లవం

వ్యవసాయం ప్రారంభం మానవ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన పరిణామం.

వ్యవసాయం వల్ల మనిషి:

ఆహార సేకరణ → ఆహార ఉత్పత్తి

వైపు మారాడు.

దీంతో ఒకే ప్రాంతంలో ఎక్కువకాలం నివసించే అవకాశం ఏర్పడింది. క్రమంగా గ్రామాలు ఏర్పడ్డాయి.

వ్యవసాయం వల్ల వచ్చిన మార్పులు

• స్థిర నివాసాలు
• జనాభా పెరుగుదల
• ధాన్య నిల్వ
• పశుపోషణ
• వృత్తుల విభజన
• సామాజిక వ్యవస్థ అభివృద్ధి

అంటే వ్యవసాయం కేవలం ఆహారాన్ని ఉత్పత్తి చేసే పద్ధతి మాత్రమే కాదు; అది మానవ సమాజ నిర్మాణాన్నే మార్చిన గొప్ప పరిణామం.

11. కొత్త రాతియుగంలోని ముఖ్య ప్రదేశాలు

మెహర్‌గఢ్

ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని బలూచిస్తాన్ ప్రాంతంలో ఉన్న మెహర్‌గఢ్ ప్రాచీన వ్యవసాయ మరియు పశుపోషణ ఆధారాలకు ప్రసిద్ధి.

ఇక్కడ:

• వ్యవసాయం
• పశుపోషణ
• స్థిర నివాస జీవనం
• మట్టి పాత్రలు

వంటి అంశాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి.

బుర్జహోమ్

కాశ్మీర్ ప్రాంతంలోని బుర్జహోమ్ కొత్త రాతియుగానికి ప్రసిద్ధి.

ఇక్కడ భూమిలోకి తవ్వి నిర్మించిన గృహాలు (pit dwellings) ముఖ్య లక్షణం.

చీరండ్

బీహార్‌లోని చీరండ్ ప్రాంతంలో కొత్త రాతియుగ జీవనానికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి.

12. రాతి పనిముట్లలో మార్పు

మానవుని సాంకేతిక పరిజ్ఞానం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది.

పాత రాతియుగం

పెద్ద మరియు కొంత మోటైన రాతి పరికరాలు.

మధ్య రాతియుగం

చిన్న పరిమాణంలోని సూక్ష్మ పరికరాలు.

కొత్త రాతియుగం

మెరుగ్గా రుద్దిన, పాలిష్ చేసిన రాతి పనిముట్లు.

ఈ మార్పు మనిషి సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఎలా అభివృద్ధి చెందిందో చూపిస్తుంది.

13. చాల్కోలిథిక్ యుగం – రాగి-రాతి యుగం

రాతి పనిముట్లతో పాటు రాగిని ఉపయోగించడం ప్రారంభమైన కాలాన్ని చాల్కోలిథిక్ యుగం అంటారు.

“Chalco” అంటే రాగి, “Lithic” అంటే రాయి.

అందువల్ల ఇది రాగి-రాతి యుగం.

ముఖ్య లక్షణాలు

• రాతి మరియు రాగి పనిముట్లు రెండూ ఉపయోగించారు.
• వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందింది.
• గ్రామీణ నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి.
• మట్టి పాత్రల వినియోగం విస్తరించింది.
• వృత్తుల విభజన పెరిగింది.
• వాణిజ్య సంబంధాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

14. ఇనుప యుగం

తరువాత మానవుడు ఇనుమును ఉపయోగించడం ప్రారంభించాడు.

ఇనుము అందుబాటులోకి రావడంతో:

• వ్యవసాయ పరికరాలు మెరుగయ్యాయి.
• అడవులను తొలగించడం సులభమైంది.
• ఆయుధాల తయారీ అభివృద్ధి చెందింది.
• వ్యవసాయ విస్తరణ జరిగింది.
• పెద్ద రాజ్యాల ఏర్పాటుకు అనుకూల పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి.

ఇనుప వినియోగం ముఖ్యంగా గంగా మైదానాల్లో వ్యవసాయ విస్తరణకు సహాయపడింది.

15. ప్రాగితిహాసిక కళ – గుహా చిత్రాలు

ప్రాచీన మానవుడు తన అనుభవాలను చిత్రాల రూపంలో కూడా వ్యక్తపరిచాడు.

గుహలు మరియు శిలా ఆశ్రయాల్లో కనిపించే చిత్రాల్లో:

• జంతువులు
• వేట దృశ్యాలు
• మానవ సమూహాలు
• నృత్య దృశ్యాలు
• రోజువారీ జీవనానికి సంబంధించిన దృశ్యాలు

కనిపిస్తాయి.

భీంబేట్కా

మధ్యప్రదేశ్‌లోని భీంబేట్కా భారతదేశపు ప్రసిద్ధ శిలా చిత్రాల కేంద్రం.

ఇక్కడి శిలా ఆశ్రయాలు ప్రాచీన మానవుల జీవితం, వేట విధానం మరియు కళాత్మక వ్యక్తీకరణపై విలువైన సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.

16. ప్రాగితిహాసిక కాలంలో మానవ జీవన పరిణామం

ప్రాగితిహాసిక కాలాన్ని ఒక సరళమైన క్రమంలో గుర్తుపెట్టుకోవచ్చు:

వేట మరియు ఆహార సేకరణ

↓

చిన్న రాతి పనిముట్లు

↓

వ్యవసాయం ప్రారంభం

↓

పశుపోషణ

↓

స్థిర నివాసాలు

↓

గ్రామాల ఏర్పాటు

↓

రాగి వినియోగం

↓

ఇనుము వినియోగం

ఇది మానవ సమాజం ప్రకృతిపై పూర్తిగా ఆధారపడే స్థితి నుంచి ప్రకృతిని కొంతవరకు నియంత్రిస్తూ ఆహారాన్ని ఉత్పత్తి చేసే స్థితికి ఎలా చేరుకుందో చూపిస్తుంది.

17. పోటీ పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు – ఒక చూపులో

ప్రదేశం	రాష్ట్రం/ప్రాంతం	ముఖ్య అంశం
భీంబేట్కా	మధ్యప్రదేశ్	శిలా ఆశ్రయాలు, గుహా చిత్రాలు
బుర్జహోమ్	కాశ్మీర్	Pit dwellings
చీరండ్	బీహార్	కొత్త రాతియుగ ఆధారాలు
బాగోర్	రాజస్థాన్	మధ్య రాతియుగ జీవనం
లాంగ్నాజ్	గుజరాత్	మధ్య రాతియుగ ఆధారాలు
మెహర్‌గఢ్	బలూచిస్తాన్	వ్యవసాయం, పశుపోషణ
సోహన్ లోయ	పాకిస్తాన్	పాత రాతియుగ పనిముట్లు
నర్మదా లోయ	మధ్య భారతదేశం	ప్రాచీన మానవ అవశేషాలు

18. పరీక్షల్లో తరచుగా అడిగే ముఖ్యమైన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ప్రాగితిహాసిక కాలానికి ప్రధాన ఆధారాలు ఏమిటి?

జవాబు: పురావస్తు ఆధారాలు.

ప్రశ్న 2

పాత రాతియుగంలో ప్రధాన జీవనాధారం ఏమిటి?

జవాబు: వేట మరియు ఆహార సేకరణ.

ప్రశ్న 3

Microliths ఏ కాలానికి సంబంధించినవి?

జవాబు: మధ్య రాతియుగం.

ప్రశ్న 4

వ్యవసాయం ఏ కాలంలో ప్రారంభమైంది?

జవాబు: కొత్త రాతియుగంలో.

ప్రశ్న 5

భూమిలోకి తవ్విన గృహాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రదేశం ఏది?

జవాబు: బుర్జహోమ్.

ప్రశ్న 6

భీంబేట్కా దేనికి ప్రసిద్ధి?

జవాబు: శిలా ఆశ్రయాలు మరియు గుహా చిత్రాలు.

ప్రశ్న 7

రాతి మరియు రాగి రెండింటినీ ఉపయోగించిన కాలం?

జవాబు: చాల్కోలిథిక్ లేదా రాగి-రాతి యుగం.

ప్రశ్న 8

మానవ సమాజంలో స్థిర నివాసాల అభివృద్ధికి ప్రధాన కారణం?

జవాబు: వ్యవసాయం మరియు పశుపోషణ అభివృద్ధి.

ప్రశ్న 9

మెహర్‌గఢ్ ఎందుకు ముఖ్యమైనది?

జవాబు: ప్రాచీన వ్యవసాయం మరియు పశుపోషణకు సంబంధించిన ఆధారాల కోసం.

ప్రశ్న 10

ఇనుము వినియోగం వల్ల ముఖ్యంగా ఏ రంగం విస్తరించింది?

జవాబు: వ్యవసాయం.

19. గుర్తుంచుకోవడానికి సులభమైన ట్రిక్

“పాత → మధ్య → కొత్త”

పాత రాతియుగం

•  పెద్ద రాతి పరికరాలు
•  వేట
•  ఆహార సేకరణ

మధ్య రాతియుగం

• Microliths
• మెరుగైన వేట
• చేపల వేట

కొత్త రాతియుగం

•  వ్యవసాయం
• పశుపోషణ
• స్థిర నివాసాలు
•  గ్రామాలు

చాల్కోలిథిక్

• రాయి + రాగి

ఇనుప యుగం

•  ఇనుము
• మెరుగైన వ్యవసాయ పరికరాలు
•  పెద్ద రాజకీయ వ్యవస్థలకు అనుకూల పరిస్థితులు

20. ముగింపు

ప్రాగితిహాసిక కాలం భారతదేశ చరిత్రకు పునాది వంటిది. ఈ కాలంలో మనిషి ప్రకృతిపై ఆధారపడే వేటగాడు, ఆహార సేకరణకర్తగా ప్రారంభమై, క్రమంగా వ్యవసాయం చేయడం, పశువులను పెంచడం, స్థిర నివాసాలను నిర్మించడం, గ్రామాలను ఏర్పాటు చేయడం మరియు లోహాలను ఉపయోగించడం నేర్చుకున్నాడు.

అందువల్ల ప్రాగితిహాసిక కాలాన్ని కేవలం “రాతి పనిముట్ల కాలం”గా చూడకూడదు. ఇది మానవుని జీవన విధానం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం మరియు సామాజిక నిర్మాణం మారిన ప్రారంభ దశ.

🔖 పరీక్షల కోసం షార్ట్ రివిజన్

పాత రాతియుగం → వేట + ఆహార సేకరణ

మధ్య రాతియుగం → Microliths

కొత్త రాతియుగం → వ్యవసాయం + పశుపోషణ + స్థిర నివాసాలు

చాల్కోలిథిక్ → రాగి + రాయి

ఇనుప యుగం → ఇనుము + వ్యవసాయ విస్తరణ

భీంబేట్కా → గుహా చిత్రాలు

బుర్జహోమ్ → Pit dwellings

మెహర్‌గఢ్ → వ్యవసాయం + పశుపోషణ

లోథాల్ → సింధు నాగరికతలో డాక్‌యార్డ్

మొహెంజోదారో → మహాస్నానవాటిక